Wordt uw leven beheerst door een dwangneurose?

„Ik word elke ochtend om zes uur wakker”, vertelt Kees.a „Mijn wekker loopt automatisch om zes uur af. Ik weet dat hij op zes uur staat. Dat verander ik nooit. Toch moet ik dat blijven controleren. Elke avond kijk ik er minstens vijf keer naar voordat ik naar bed ga. En dan de knoppen van het fornuis — ik moet me ervan vergewissen dat ze allemaal op uit staan. Ik kan zien dat ze op uit staan, maar ik moet terug en één keer, twee keer, drie keer kijken — gewoon om zekerheid te hebben. Dan moet ik de deur van de koelkast controleren, nog eens en nog eens, om er zeker van te zijn dat die dicht is. Dan heb je het slot op de hordeur, en de twee sloten op de voordeur van het huis . . .”

KEES lijdt aan een obsessief-compulsieve stoornis (OCS) of dwangneurose, gedefinieerd als een afmattende aandoening gekenmerkt door onbedwingbare gedachten (obsessies) en handelingen (compulsies).b Iemand met OCS beleeft deze obsessies of dwanggedachten en compulsies of dwanghandelingen als volkomen onvrijwillig. Het is alsof ze het bewustzijn binnendringen en het heft in handen nemen.

Ieder mens heeft wel eens last van ongewenste gedachten en impulsen. Maar bij een dwangneurose herhalen die zich zo veelvuldig en hardnekkig dat ze het normale leven ontwrichten en ernstig ongemak veroorzaken, soms met depressiviteit als gevolg. „Het voortdurende geestelijke gevecht was voor mij aanleiding zelfmoord te overwegen”, zegt een patiënt. Beschouw eens enkele symptomen van deze verbijsterende aandoening.

Zien en geloven zijn twee

Wanneer Bruce met zijn auto over een hobbel rijdt, wordt hij overweldigd door een misselijk makende angst. ’Ik zal toch geen voetganger overreden hebben?’, vraagt hij zich af. Het gevoel wordt zo sterk dat hij gewoon naar het toneel van de „misdaad” terug moet om het te controleren — niet slechts één keer maar herhaaldelijk! Natuurlijk treft Bruce geen gewonde voetganger aan. En toch weet hij het niet zeker! Wanneer hij thuiskomt, let hij daarom op of er op het nieuws niet iets gezegd wordt over een ongeluk waarbij de automobilist is doorgereden. Hij belt zelfs naar de politie om „zich aan te geven”.

Net als Bruce worden veel mensen met een dwangneurose gekweld door twijfels: ’Heb ik een ongeluk veroorzaakt? Heb ik het fornuis uitgedaan toen ik de deur uitging? Heb ik de deur op slot gedaan?’ De meeste mensen zullen wel eens door zulke gedachten bekropen worden, maar iemand met een dwangneurose zal het controleren en nog eens controleren en toch nog niet tevreden zijn. „De controleurs onder mijn patiënten lijken te zeggen: ’Kennis komt alleen van de zintuigen’”, schrijft dr. Judith Rapoport. „Vandaar dat de deurknop telkens weer omgedraaid en het licht aan- en uitgezet moet worden. Deze handelingen zorgen direct voor informatie, en toch dringt het niet door.”

Schoon is niet schoon genoeg

Een veertienjarige jongen die Charles heet, was geobsedeerd door de angst voor besmetting met ziektekiemen. Zijn moeder moest alles waarmee hij in aanraking zou kunnen komen, met medicinale alcohol afnemen. Bovendien was Charles bang dat bezoekers ziektekiemen van de straat zouden binnenbrengen. Hij had smetvrees.

Fran had angsten als zij haar kleren waste. „Als kleren de zijkant van de wasmachine raakten terwijl ik ze eruit haalde,” zegt zij, „moesten ze helemaal opnieuw gewassen worden.”

Net als Charles en Fran hebben veel mensen met een dwangneurose obsessies die om ziektekiemen en besmetting draaien. Dat kan leiden tot overmatig douchen of handen wassen, soms dermate dat er blaren ontstaan — en toch voelt de patiënt zich nog niet schoon.

Gekweld door gedachten

Elaine wordt geplaagd door onwillekeurige oneerbiedige gedachten over God. „Het zijn dingen die ik nooit zou kunnen menen, dan zou ik nog liever sterven”, zegt zij. Toch houden de gedachten aan. „Soms ben ik door mijn dagelijkse strijd ertegen ’s avonds letterlijk uitgeput.”

Steven doet „geloften” aan God die ingegeven worden door schuldgevoelens over zijn tekortkomingen. „Die neiging betreur ik omdat ze tegen mijn wil in schijnt te gaan”, zegt hij. „Daarna dwingt mijn geweten me het beloofde te volbrengen. Daardoor werd ik eens gedwongen iets van grote emotionele waarde te vernietigen.”

Zowel Elaine als Steven heeft obsessies die zich grotendeels in de geest afspelen. Hoewel hun symptomen niet gemakkelijk waarneembaar zijn, zitten mensen met obsessieve gedachten gevangen in een cyclus van schuld en angst.

Dit zijn slechts enkele van de vele symptomen van OCS.c Waardoor ontstaat deze stoornis? Wat is eraan te doen?

Het bedwingen van het onbedwingbare

Een arts beschrijft een dwangneurose als het gevolg van „een kortsluiting in de hersenen” waarbij zintuiglijke waarnemingen niet worden geregistreerd en „het programma steeds opnieuw afgedraaid wordt”. Waardoor ontstaat deze programma-’lus’? Niemand weet het zeker. De neurotransmitter serotonine schijnt erbij betrokken te zijn, maar ook andere aspecten van de hersenen worden in aanmerking genomen. Sommigen zeggen dat belevenissen in de vroege ontwikkelingsjaren een dwangneurose kunnen doen ontstaan, misschien in combinatie met een genetische aanleg.

Wat de oorzaak echter ook mag zijn, één feit is duidelijk: Gewoon tegen mensen met een dwangneurose zeggen dat zij moeten ophouden met wassen of met controleren, zal waarschijnlijk niet helpen. Er komt meer dan wilskracht bij kijken.

Medicijnen zijn voor velen een hulp gebleken. Bij een andere benadering wordt de patiënt aan de gevreesde situatie blootgesteld, waarna de gebruikelijke reactie wordt verhinderd. Van iemand met wasdwang bijvoorbeeld zou dan verlangd worden dat hij iets vasthoudt wat vuil is en dan het wassen achterwege laat. Natuurlijk geneest iemand door zo’n behandeling niet van de ene dag op de andere. Maar sommigen zijn van mening dat wanneer de behandeling consequent wordt voortgezet, ze effectief kan zijn.

Deskundigen hebben ook onderzoek gedaan naar de mogelijkheid dat de dwangneurose, op zijn minst in enkele gevallen, geworteld zou zijn in belevenissen in de vroege ontwikkelingsjaren. Opgemerkt is dat veel mishandelde kinderen zich als zij opgroeien in- en inwaardeloos of -vuil voelen en sommigen van hen hebben vervolgens last gekregen van dwangmatige wasrituelen.

Bevrijding van obsessies en dwanghandelingen

Lijdt u aan een dwangneurose, denk dan niet dat u anders bent of misschien krankzinnig wordt. „Afgezien van hun specifieke angsten”, schrijft dr. Lee Baer, „houden mensen met een dwangneurose op alle andere terreinen van hun leven contact met de werkelijkheid.” U bent te helpen! Bedenk dat een dwangneurose een uitvloeisel van onze onvolmaaktheid is. Het is geen teken van morele zwakte of geestelijk falen! Noch duidt het op Gods afkeuring. „Jehovah is barmhartig en goedgunstig, langzaam tot toorn en overvloedig in liefderijke goedheid. Want hijzelf weet zeer goed hoe wij zijn gevormd, gedachtig dat wij stof zijn.” — Psalm 103:8, 14.

Maar als dwanggedachten nu oneerbiedig of godslasterlijk lijken? Bij een dwangneurose geven weerzinwekkende gedachten voedsel aan schuldgevoelens, en schuldgevoelens kunnen voedsel geven aan nog weerzinwekkender gedachten. „Het maakt me erg prikkelbaar”, zegt Elaine. „Het maakt me gespannen — ik denk voortdurend dat Jehovah misschien boos op me is.” Sommigen kunnen zelfs denken dat hun gedachten neerkomen op de onvergeeflijke zonde!

Jezus’ opmerkingen over de onvergeeflijke zonde, zonde tegen Gods heilige geest, waren echter duidelijk niet van toepassing op onberedeneerde, obsessieve gedachten (Mattheüs 12:31, 32). Jezus richtte zijn opmerkingen tot de Farizeeën. Hij wist dat hun aanvallen volkomen opzettelijk waren. Hun moedwillige daden kwamen uit een hart vol haat.

Bezorgdheid of men God gekrenkt heeft, kan juist heel goed een bewijs zijn dat men niet onvergeeflijk heeft gezondigd (Jesaja 66:2). Bovendien is het geruststellend te weten dat de Schepper deze stoornis begrijpt. Hij is barmhartig en „vergevensgezind” (Psalm 86:5; 2 Petrus 3:9). Zelfs wanneer ons eigen hart ons veroordeelt, ’is God groter dan ons hart en weet hij alle dingen’ (1 Johannes 3:20). Hij weet in welke mate gedachten en impulsen voortvloeien uit een stoornis waarover iemand slechts beperkte controle heeft. De OCS-patiënt die dit beseft, kan dan ook nalaten zich met onnodige schuldgevoelens te kwellen.

Wat dankbaar kunnen wij zijn dat Jehovah een nieuwe wereld belooft waarin het met alle lichamelijke, mentale en emotionele aandoeningen gedaan zal zijn! (Openbaring 21:1-4) Ondertussen kunnen degenen die met deze stoornis te kampen hebben, praktische stappen doen om hun lijden te verlichten.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 22]

Hoe steun te bieden

ALS vriend of gezinslid kunt u veel doen om iemand die met een dwangneurose (OCS) te kampen heeft te steunen.

• Ga allereerst na hoe u er zelf tegenover staat. Indien u gelooft dat de patiënt zwak, lui of koppig is, zal hij of zij dat onveranderlijk merken en niet gemotiveerd zijn om iets ter verbetering te doen.

• Praat met de patiënt. Zie te weten te komen waarmee hij of zij te kampen heeft. Een vertrouweling hebben die openhartig en eerlijk is, is vaak de eerste stap voor de patiënt om de symptomen de baas te worden. — Spreuken 17:17.

• Trek geen vergelijkingen. Een dwangneurose uit zich in overweldigende impulsen die niet te vergelijken zijn met wat niet-patiënten ervaren. Het heeft daarom meestal geen zin te vertellen hoe u met uw impulsen omgaat. — Vergelijk Spreuken 18:13.

• Help de patiënt zich reële doelen te stellen en die te bereiken. Kies een symptoom uit en stel een reeks doelen vast om het de baas te worden. Begin met het doel dat het minst moeilijk te bereiken is. Eén doel zou bijvoorbeeld kunnen zijn niet langer dan een bepaalde tijd te douchen.

• Geef een compliment als er vooruitgang is. Prijzende woorden moedigen juist gedrag aan. Elke stap vooruit — hoe gering ook — is belangrijk. — Spreuken 12:25.

Leven met een OCS-patiënt kan emotioneel slopend zijn voor gezinsleden. Daarom moeten vrienden begrip tonen en op alle mogelijke praktische manieren steun bieden. — Spreuken 18:24b.

[Illustraties op blz. 21]

Buitensporig wassen en controleren — twee symptomen van een dwangneurose