Hoe gelukkig is het stadsleven?
BESTOOKT door allerlei narigheid zoeken de inwoners van de hedendaagse steden op een aantal manieren geluk. Steden als Bombay, Bangkok, Monte Carlo, San Francisco en Dallas proberen daarin te voorzien. En in menig opzicht slagen ze daarin. Maar zijn er steden op de wereld die een bron van duurzame vreugde zijn?
Schijn tegenover werkelijkheid
In het begin van deze eeuw werd Hollywood de filmhoofdstad van de wereld. Het zal u daarom wellicht verrassen te vernemen dat India misschien wel 800 films per jaar produceert. „De grote massa in India is verslaafd aan films”, wordt opgemerkt in het Duitse blad Geo, waarin hun verslaving „welhaast een religie” wordt genoemd. Het blad zegt vervolgens: „Nergens anders dient het filmtheater zo duidelijk als een surrogaatwereld voor de bijeengekomen miljoenen, die succes en rijkdom, geluk en gerechtigheid slechts op het doek vinden.”
Hoewel ongeveer de helft van India’s films in Madras aan de oostkust wordt geproduceerd, stond de wieg van de filmindustrie aan de westkust. In 1896 vertoonden de Franse broers Auguste en Louis Lumière, uitvinders van een commercieel haalbare projector, hun eerste succesfilm in het Watson Hotel in Bombay.
Bombay was een klein dorp toen Portugese kooplieden het in 1534 in bezit namen. Koning Karel II van Engeland trouwde in 1661 met een Portugese prinses en kreeg het dorp als bruidsgift. In 1668 kwam het onder het beheer van de Engelse Oostindische Compagnie en al spoedig werd Bombay India’s grootste westelijke zeehaven.
In een encyclopedie wordt gezegd dat „de natuurlijke schoonheid van Bombay door geen enkele stad in de regio wordt overtroffen”. Gezien haar prachtige ligging en in overeenstemming met de schijnwereld van de Indiase films die ze heeft helpen scheppen — een mengeling van muziek, dans en liefde — zou Bombay een stad van vreugde moeten zijn.
Maar Bombay is een van de dichtstbevolkte steden ter wereld. Deze grote bevolkingsdichtheid doet afbreuk aan de schitterende omgeving van de stad en draagt niet bij tot het geluk van de vele duizenden die in sloppenwijken „zonder stromend water of sanitair” wonen en die niet anders kunnen „dan waterlopen en nabijgelegen terrein gebruiken als openbare toiletten”. — Planeet voor het leven.
Bombay telt ook heel wat godsdiensten. Maar in plaats dat deze godsdiensten vreugde teweegbrengen, hebben zich in India hevige godsdienstige ongeregeldheden voorgedaan. De afgelopen twee jaar hebben die alleen al in Bombay honderden mensenlevens gekost.
Het is niet al goud wat er blinkt
San Francisco is eveneens een stad van grote natuurlijke schoonheid. Ze is vermaard om haar heuvels, om een van de voortreffelijkste natuurlijke havens ter wereld en om haar bruggen, waaronder de Golden Gate Bridge, die de toegang tot de haven overspant. Weinig bezoekers gaan weg zonder onder de indruk te zijn.
In 1835 werd Yerba Buena gesticht en in 1847 werd het herdoopt in San Francisco. Een jaar later werd vlakbij goud ontdekt en begon de Californische goldrush. Een dorp met niet meer dan een paar honderd inwoners groeide in snel tempo uit tot een flinke kolonistenstad. Maar de tegenslagen bleven ook niet uit, zoals de verwoestende aardbeving en de brand van 1906.
Wat tot San Francisco’s populariteit bijdraagt, is haar internationale karakter. Ze telt binnen haar grenzen, aldus The European, „aparte werelden die zowel qua sfeer als qua uiterlijk sterk uiteenlopen”. Europa en Azië zijn vertegenwoordigd door verscheidene nationale groepen, zoals een van de grootste Chinese gemeenschappen buiten Azië. Spaanssprekende inwoners getuigen ervan dat de stad vanuit Mexico gesticht is.
Onlangs riepen enkele honderden bereisde toeristen San Francisco uit tot hun „droomstad”, vol lof voor haar „unieke mengeling van vriendelijkheid, elegantie en verdraagzaamheid”. Een journalist zette uiteen: „Als er één ding kenmerkend is voor Noord-Californië en de stad waarin ik woon, dan is het wel de verdraagzaamheid tegenover allerlei vormen van gedrag die bij mensen in andere delen van het land verbijstering en woede wekken.”
De onconventionele gang van zaken heeft vaak de krantekoppen gehaald. In de jaren ’60 sloegen velen bezorgd gade hoe langharige, onverzorgde bloemenkinderen de „liefde” en „vrede” het hof maakten alvorens zich te verlagen tot de verfoeilijke cultuur van drugs en promiscuïteit. En de stad heeft een van de grootste homoseksuele gemeenschappen van het land.
AIDS heeft San Francisco heel hard getroffen. Een Duitse krant noemt de epidemie de „ernstigste crisis” voor de stad sinds de aardbeving en de brand van 1906 en voegt eraan toe dat „het voorgoed met de vrolijke sfeer in de stad gedaan schijnt te zijn”. De stad aan de Golden Gate heeft een pijnlijke waarheid aan den lijve ondervonden: Hoe aantrekkelijk en veelbelovend bepaalde levensstijlen ook hebben geleken, hun glans is verloren gegaan in verdriet.
Er wordt vaker verloren dan gewonnen
Monte Carlo, al lang een geliefd oord voor de rijken en de elite, huisvest een van de bekendste gokpaleizen ter wereld. Sedert de opening in 1861 is het casino een vermaarde pleisterplaats voor toeristen geweest. Degenen die denken dat winnen bij het gokken de weg is naar duurzaam geluk, staan verscheidene speelzalen ter beschikking. Maar er wordt bij het gokken door veel meer mensen verloren dan gewonnen.
Monte Carlo ligt aan de Franse Riviera in het vorstendom Monaco en beslaat nog geen 2,5 vierkante kilometer. Monaco werd in oude tijden door de Romeinen bewoond. In 1297 raakte het in handen van de rijke familie Grimaldi uit Italië. Na zijn onafhankelijkheid te hebben verloren, eerst aan Spanje en vervolgens aan Frankrijk, kwam het vorstendom in 1814 weer aan de Grimaldi’s.
In 1992 uitte Rainier III, een afstammeling van de Grimaldi’s, zijn bezorgdheid voor de veiligheid van zijn onderdanen. Na opgemerkt te hebben dat „veertig procent van de tankervaart van de wereld door de Middellandse Zee gaat”, vervolgde hij: „De olievervuiling is er 150 maal zo groot als in de Noordzee. Tachtig procent van de riolen langs deze zee loost er rechtstreeks zijn ongezuiverde inhoud op.”
Ondanks de problemen kan „geen ander vakantieoord”, aldus The European, „louter bij het noemen van de naam zo onmiddellijk een beeld van opwinding en ouderwetse zorgeloosheid oproepen”. Tot dit beeld wordt bijgedragen door haar speelzalen, haar museums, haar luxueuze jachtclub, haar autorally — volgens sommigen de geweldigste en aantrekkelijkste rally die er is — en haar opera. Cultuur is echter niet het enige wat de rijken naar Monte Carlo trekt; de belastingfaciliteiten zijn er aanzienlijk.
Toch kunnen geld en cultuur geen blijvend geluk garanderen. Charles Wells, een Engelsman, heeft dan wel in 1891 de bank in Monte Carlo laten springen, maar ondanks zijn ’geluk’ belandde hij uiteindelijk in de gevangenis. En in een stad vermaard om de opwinding van autoraces en watersport, is het wel heel tragisch dat de ironie wil dat de echtgenote van prins Rainier, prinses Gracia, in 1982 het leven liet bij een auto-ongeluk en dat de man van hun dochter in 1990 omkwam bij een speedboatrace.
Cultuur van Amerikaanse origine
Hoewel veel Europeanen kritisch tegenover de Amerikaanse popcultuur staan, schijnen zij er veel van over te nemen. Zij hebben bijvoorbeeld met plezier gekeken naar de intriges en familieschandalen die jarenlang op het tv-scherm te zien zijn geweest in de serie Dallas. Een Duitse krant prees de serie omdat ze „in een emotionele behoefte voorzag” en „een gevoel van zekerheid, vertrouwen en erbij horen” overbracht.
Het blad Time was minder complimenteus. Er werd in opgemerkt dat het programma „duurdoenerij verhief tot een niet-kerkelijke godsdienst . . . Het liet de kijkers kennis maken met de Hebzuchtige jaren ’80, door van een Texaanse oliebaron een pop-icoon te maken.”
Het imago dat de stad kreeg door haar tv-naamgenoot zal de advocaat en koopman John Bryan vast niet voor ogen hebben gestaan toen hij in 1841 een handelspost stichtte en die waarschijnlijk noemde naar George Dallas, een vice-president van de Verenigde Staten. „Big D” is als financieel, vervoers- en industrieel centrum — er zijn meer oliemaatschappijen gevestigd dan in enige andere Amerikaanse stad — inderdaad een rijke stad.
Rijkdom wordt vaak gelijkgesteld met geluk en misschien wordt Dallas daarom gezien als een blijde stad. Rijkdom voorkomt echter niet dat er verschrikkelijke dingen gebeuren. Dallas is de stad waar John F. Kennedy, de 35ste president van de Verenigde Staten, op 22 november 1963 werd vermoord.
Grotestadscriminaliteit is een van Dallas’ problemen die mensen van hun geluk beroven. Een ander probleem vormen de raciale en culturele spanningen. In Dallas, en in elke stad met een multiraciale en multiculturele samenleving, ligt het geweld altijd op de loer, zoals de rassenrellen in Los Angeles en de godsdienstige ongeregeldheden in Bombay laten zien.
In de wurggreep van haar succes
Wegens haar vele kanalen werd Bangkok vroeger het „Venetië van het Oosten” genoemd. Nu hebben de meeste kanalen plaatsgemaakt voor wegen, en volgens een verslag „brengt de gemiddelde automobilist het equivalent van 44 dagen per jaar door met staren naar de achterbumper vlak voor hem”.
Koning Rama I wist niets van zulke problemen toen hij in 1782 een klein dorp tot een koninklijke stad maakte, die hij herdoopte in Krung Thep, wat „Stad der engelen” betekent. Nadat het Grote Paleis was gebouwd, werd de rest van de stad eromheen aangelegd, in overeenstemming met het Thaise geloof dat het paleis het middelpunt van het universum was. Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft Bangkok zware schade opgelopen door bombardementen. Ondanks haar naam en haar luisterrijke tempels wees niets op bescherming door engelen.
Hoewel Bangkok zo’n dertig kilometer van de Golf van Siam ligt, werd het tot zeehaven gemaakt door het voortdurend uitbaggeren van de Chao Phraya, de rivier die de stad doorsnijdt. De rivier treedt vaak buiten haar oevers en overstroomt bepaalde delen van de stad, waarvan er enkele slechts 0,6 meter boven zeeniveau liggen. Het teveel aan water wordt nu echter afgevoerd via een omleidingskanaal en dit heeft een zekere mate van verlichting gebracht. Een ander probleem is dat door duizenden artesische putten de grondwaterspiegel is gedaald. Sinds 1984 zakt de hele stad tien centimeter per jaar.
Dat Bangkok een groei tot meer dan vijf miljoen inwoners heeft doorgemaakt, wat met een mate van economisch succes gepaard is gegaan, zou een reden tot geluk moeten zijn. En jaarlijks brengen miljoenen toeristen een bezoek aan de stad en vullen haar geldkist. Maar dat gaat voor een deel ten koste van haar reputatie, want veel bezoekers worden aangetrokken door het grote aanbod van goedkope seks in de Bangkokse bordelen. De stad staat nu dan ook bekend als de lusthoofdstad van het Verre Oosten.
Zelfs het plezier dat evenementen zoals de viering van Bangkoks tweehonderdjarig bestaan brengen — bloemencorso’s, historische exposities, koninklijke ceremoniën, klassieke dansfeesten en vuurwerk — kan de droefheid niet wegwissen die in deze stad wordt gevoeld. Bangkok, aldus Newsweek, zit „in de wurggreep van haar eigen economische succes”.
Het vinden van ware vreugde
Wat hebben toonaangevende amusementscentra, vertegenwoordigd door de bovengenoemde steden, werkelijk te bieden? Kortstondig plezier op zijn hoogst, geen blijvend geluk. Tegenwoordig kan blijvend geluk alleen bereikt worden in combinatie met Gods geest, waarvan vreugde een vrucht is. — Galaten 5:22.
Zoek dus niet vergeefs naar vreugde, niet in de filmstudio’s van Bombay, de speelzalen van Monte Carlo, de alternatieve levensstijlen van San Francisco, de kennelijke rijkdom van Dallas of de seksetablissementen van Bangkok. In komende uitgaven zullen wij zien waar blijvende vreugde te vinden is.
[Illustratie op blz. 25]
San Francisco, VS
[Illustratie op blz. 25]
Bombay, India
[Illustratie op blz. 26]
Bangkok, Thailand