Technologie — Dienares of meesteres?

EEN breed glimlachende moeder houdt haar dochtertje in een warme omhelzing. Het zou elke van haar werk thuiskomende moeder kunnen zijn, maar het onderschrift bij deze krantefoto op de voorpagina luidt: „Dr. Anna L. Fisher omhelst dochter Kristin na terugkomst uit ruimte.” Zij was net teruggekeerd van een achtdaagse ruimtevlucht, tijdens welke vlucht de astronauten twee op drift geraakte satellieten in veiligheid brachten en in een space shuttle mee terugnamen naar de aarde.

Dezelfde pagina berichtte over de laatste ontwikkeling van een historische harttransplantatie bij een baby. Hoewel het meisje na een strijd van 21 dagen stierf, „zei haar arts vandaag dat de operatie, waarbij zij een bavianehart had gekregen, de wetenschap een stap verder had gebracht en eens het leven van veel kinderen zou redden”.

Dergelijke technologische nieuwigheden waren nog maar vijftig jaar geleden science fiction. Maar vandaag zijn ze voor de meeste mensen net zo gewoon als pak-weg een vriend die van een overzeese vliegreis terugkeert of iemand die naar het ziekenhuis moet om zijn amandelen te laten knippen.

Overweldigd en verbijsterd zijn veel mensen gaan geloven dat met de moderne wetenschap en technologie alles mogelijk is. „Hun reusachtige succes in het produceren van tastbare voordelen . . . heeft ertoe geleid dat alles wat de geleerden en technologen voortbrengen, wordt bezien als een heilige koe”, merkte een onderwijsdeskundige, John Gibbons, op. Een dergelijk optimisme wordt weerspiegeld in de verklaring van de Amerikaanse president Ronald Reagan in zijn „State of the Union” in 1983: „Net zoals de Amerikaanse pioniersgeest ons tot de industriële gigant van de twintigste eeuw heeft gemaakt, zo legt dezelfde pioniersgeest vandaag opnieuw een uitgestrekt terrein van mogelijkheden bloot — het terrein van de geavanceerde technologie.”

Anderen zijn echter minder enthousiast. Mary Eleanor Clark, die natuurkunde en scheikunde doceert, zei in een vraaggesprek: „In Amerika en andere vergevorderde beschavingen is het vertrouwen in de technologie een religie geworden. Wij zijn van onszelf gaan denken dat wij technologisch zo knap zijn dat wij altijd plooibaar genoeg zullen zijn om elke crisis te boven te komen.” Voor sommigen voorspellen de ontwikkelingen weinig goeds. Eén schrijver citeerde de uitspraak van computergeleerde Jacques Vallee dat de ’geavanceerde technologie, eenmaal op gang gebracht, niet meer te stuiten is, en nu de maatschappij evenzeer beheerst als de maatschappij geavanceerde technologie’.

Is de technologie werkelijk een nieuw terrein van mogelijkheden, het middel om onze problemen op te lossen? Of heeft de technologie onze denk- en levenswijze zo beïnvloed dat ze, in plaats van ons te dienen, al snel onze meesteres begint te worden?