Wat gebeurde er met de joodse verwachtingen?

DE VERZAMELING van oude joodse geschriften die bekendstaat als de Babylonische talmoed, bevat de volgende opmerking met betrekking tot de Messias, daterend uit het begin van de tweede eeuw:

„’En het land zal rouw bedrijven’ (Zach. 12:12). Wat is de reden voor deze rouw? . . . R[abbi] Dosa zegt: ’[Zij zullen rouwen] over de Messias die gedood zal zijn.’”

Deze passage spreekt van een Messias die is gedood; en toch, zoals wij gezien hebben, was een dergelijk idee voor de joden van de eerste eeuw onbegrijpelijk. Wat is de verklaring voor deze verandering in zienswijze?

De gedachte van een stervende Messias schijnt aan populariteit te hebben gewonnen gedurende de tweede eeuw van onze gewone tijdrekening, vooral sinds de dood van Simon Bar Kochba. Bar Kochba was een strijder, een politieke revolutionair. In wijde kring werd hij begroet als de Messias. Zelfs Rabbi Akiba ben Josef, die wel „de invloedrijkste van alle rabbijnse wijzen” genoemd is, begroette Bar Kochba als de Messias.

Uiteindelijk leidde Bar Kochba een joodse rebellie tegen het Romeinse bewind. Na een aanvankelijke overwinning op de Romeinse legioenen stelde Bar Kochba zich nog drie jaar tegen de terugkerende Romeinse legers te weer — een worsteling die meer dan een half miljoen joodse leven opeiste. De opstand werd echter in 135 G.T. verpletterd en Bar Kochba werd gedood.

De generatie die Bar Kochba haar onverdeelde steun had gegeven, bevond zich nu in een vreemde situatie. Met de dood van Bar Kochba kwam niet alleen de Messiaanse hoop in het geding, maar ook de eer van Rabbi Akiba. Dr. Joseph Heinemann, verbonden aan de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem, legt uit welke invloed de dood van Bar Kochba op zijn tijdgenoten heeft gehad:

„Deze generatie moet hoe dan ook hebben geprobeerd het onmogelijke te bereiken: Bar Kochba’s messianiteit staande te houden ondanks het feit dat hij had gefaald. Dit paradoxale standpunt kon geen passender uitdrukking vinden dan in de hogelijk ambivalente legende van de militante Messias die gedoemd is om in de strijd te vallen en die toch de ware verlosser blijft.”

Maar hoe konden de joden dit idee van een stervende Messias verzoenen met het feit dat de Messias als koning zou regeren? Raphael Patai merkt op:

„Het dilemma werd opgelost door de persoon van de Messias in tweeën te splitsen: een van hen, Messias ben Josef [of: zoon van Josef] genaamd, zou de legers van Israël tegen hun vijanden aanvoeren en zou na vele overwinningen en wonderen ten slachtoffer vallen. . . . De ander, Messias ben David [of: zoon van David] zal na hem komen en zal Israël de uiteindelijke overwinning, de triomf brengen, en het Messiaanse tijdperk van gelukzaligheid invoeren.”

Dit motief van een stervende Messias ontwikkelde zich in de jaren na Bar Kochba’s dood verder en werd uiteindelijk van toepassing gebracht op een nog toekomstige Messias die in de strijd zou sneuvelen. Dit toelichtend verklaart Patai: „Men krijgt de indruk dat wat hieruit begrepen moet worden is dat . . . [de Messias] als Zoon van Josef zal sterven op de drempel van het Eind der Dagen, maar dan tot leven zal terugkeren als de Zoon van David om zijn missie die hij in zijn eerdere incarnatie is begonnen, te voltooien.”

Wat een opmerkelijke parallel met de geloofsovertuigingen van de eerste-eeuwse christenen! Beide groepen maakten er aanspraak op te geloven in een Messias die zou sterven en een opstanding zou krijgen voor de voorzegde tijd van vrede!

Nieuwe bezwaren rijzen

In de vroege eeuwen van onze gewone tijdrekening bekeerde het heidense Romeinse Rijk zich tot het rooms-katholicisme, en onder degenen die beleden Jezus te volgen, werd het antisemitisme nu populair. In de jaren die volgden, waren de joden getuige van zulke gruwelen als de kruistochten en de inquisitie, zaken die duidelijk in strijd waren met Gods gebod ’uw naaste lief te hebben als uzelf’ (Lev. 19:18). Bovendien ontwikkelden degenen die beleden Jezus te volgen, onchristelijke geloofsovertuigingen zoals de aanbidding van een drieënige God. Mozes echter had onderwezen: „DE HERE IS ÉÉN” (Deut. 6:4). Hoewel dus het oorspronkelijke bezwaar tegen Jezus als een stervende Messias niet langer als geldig kon worden beschouwd, rees nu een nieuwe belemmering, een bezwaar tegen het onschriftuurlijke gedrag en de al even onschriftuurlijke leringen van degenen die beleden Jezus te volgen. Het judaïsme bleef dus het christendom verwerpen.

De Messias — Reëel of slechts een idee?

De Messiaanse hoop bleef in Israël door de eeuwen heen bestaan. Toen bijvoorbeeld de middeleeuwse rabbi Maimonides zijn dertien geloofsartikelen formuleerde, nam hij daarin ook de volgende op: „Ik geloof . . . met een volkomen geloof dat de Messias zal komen, en hoewel hij wellicht nog uitblijft, zal ik wachten op zijn komst.”

Toch is in modernere tijden dit idee van een persoonlijke Messias onder vele joden in de vergetelheid geraakt. Zo schreef een eeuw geleden Joseph Perl: „De echt ontwikkelde joden stellen zich de Messias beslist niet als een reële persoon voor.”

Zulke joden zien de Messias niet als een werkelijk individu maar als een ideaal en zij geven er dus de voorkeur aan te spreken over een messiaanse tijd in plaats van over de Messias. Zonder een persoonlijke Messias kan er echter geen messiaanse tijd zijn.

Maar wanneer zou deze Messias komen? Wat zeggen de Hebreeuwse Geschriften?