Oost-Berlijn en het oude Oosten

Door Ontwaakt!-correspondent in West-Duitsland

OOST-BERLIJN — Wat brengt het noemen van deze naam in uw herinnering? Misschien niet veel meer dan de gedachte aan een moderne Europese staat onder communistisch bewind, waar het atheïsme hoogtij viert.

Wist u echter dat Oost-Berlijn een schat aan informatie bevat over het Nabije Oosten, waarvan menig detail een bevestiging vormt van gedeelten van de bijbel? Deze oudheden bevinden zich in het beroemde Pérgamum-museum, dat na het Brits Museum en het Louvre de derde plaats inneemt onder museums met oudheden uit het Nabije Oosten.

Zou u graag iets meer over de schatkamers van dit museum vernemen? Laten we dan eerst beginnen met vondsten uit Pérgamum zelf.

Vondsten uit het oude Pérgamum

Dit museum bevat een reconstructie van een altaar van Zeus, dat bekendstaat als „het Pérgamum-altaar”. Een reusachtig bouwwerk, waarvan het eigenlijke brandofferaltaar zich in een gesloten ruimte boven een „altaargebouw” bevindt en dat door de bestijging van een twintig meter brede trap van 24 treden is te bereiken, alsof men een troonkamer nadert. Aan beide kanten van de trap bevinden zich stenen reliëfs met mythologische voorstellingen en figuren. Wat maakt dit altaar voor ons echter zo interessant?

Dr. Elizabeth Rode, die het werk van de herbouw en restauratie heeft geleid, bericht in Pergamon, Burgberg und Altar (Pérgamum, kasteelberg en altaar): „Men neemt aan dat het oudste geschreven bericht over het altaar in de woorden van de evangelist Johannes bewaard is gebleven.” Op welke „woorden” van Johannes zinspeelt deze schrijfster?

Kennelijk dacht ze aan wat in de bijbel, in Openbaring 2:12, 13 staat: „En schrijf aan de engel van de gemeente in Pérgamum: . . . ’Ik weet waar gij woont, namelijk waar de troon van Satan is; en toch blijft gij aan mijn naam vasthouden, en gij hebt uw geloof in mij niet verloochend, zelfs niet in de dagen van Antipas, mijn getuige, de getrouwe, die gedood werd aan uw zijde, waar Satan woont.’”

Was dit troonaltaar voor Zeus de reden waarom de Schrift Pérgamum aanduidt als de plaats waar „de troon van Satan” was? Dr. Rode vervolgt:

„Helaas blijft de vraag onbeantwoord of de vroege christenen met de ’Troon van Satan’ dit oude, in traditie gewortelde altaar der goden bedoelden, of dat deze uitdrukking werd gebruikt met betrekking tot het vereerde Augustus-altaar te Pérgamum, dat door de christenen werd gehaat omdat zij daar gedwongen werden voor de keizer offers te brengen.”

Pérgamums „kasteelberg” is een andere interessante bezienswaardigheid. Bij een blik op de reconstructie die men er hier van heeft gemaakt, blijkt dat de aanbidding van de Staat in deze stad een belangrijke plaats innam. Zo bevat bijvoorbeeld het nationale heiligdom van Athene een beeld van de Pergameense koning Attalus I. Een inscriptie duidt erop dat in dit heiligdom ook een altaar stond. Op de kasteelberg prijkt voorts een tempel waarvan de bouw door de Romeinse keizer Trajanus is begonnen en door zijn opvolger Hadrianus is voltooid. Beiden werden daar aanbeden. Bovendien staat hier nog een andere tempel, een Ionische, met een amfitheater en gewijd aan Caesar Caracalla (Marcus Aurelius Antonius).

De krachtige greep die de heidense religie op het leven in het oude Pérgamum had, spreekt voorts heel duidelijk uit de beelden die in de hal staan opgesteld. Eén ervan is van Aesculapius, de god van de geneeskunde, die door middel van een levende slang in een tempel aanbeden werd. Een ander beeld stelt Aphrodite voor, de godin van de schoonheid en zinnelijkheid, zittend op een schildpad. En dan is er ook nog de grote „moedergodin”, Meter, de Egyptische Isis en vele andere goden, zowel Griekse als Romeinse, en ook afkomstig uit Klein-Azië. Ja, de christenen in Pérgamum stonden stellig onder grote druk en moesten voortdurend op hun hoede zijn ’hun geloof in Jezus Christus niet te verloochenen’.

Een blik op Babylon

Een andere bezienswaardigheid in het Pérgamum-museum is de reconstructie van Babylons „Processiestraat”, oorspronkelijk door Nebukadnezar II voor de god Mardoek aangelegd. Eén ronde straatkei ervan draagt nog de volgende inscriptie: „Nebukadnezar, Koning van Babylon, Zoon van Nabopolassar, Koning van Babylon ben ik. De Babelstraat die ik heb geplaveid voor de processie van de grote Heer Mardoek met Shadu-stenen.”

Stelt u zichzelf eens voor, al wandelend langs deze straat in de richting van de Ishtar-poort. Aan beide kanten verheffen zich massieve, versterkte muren. Kunt u zich indenken hoe moeilijk het voor vijandelijke strijdkrachten geweest moet zijn Babylon door deze straat binnen te vallen? Professor R. Koldewey, die belangrijke opgravingen bij Babylon heeft geleid, schrijft in Das wieder Erstehende Babylon (Het opnieuw herrijzende Babylon):

„Wanneer de verdedigers zich op de muur bevonden, veranderde de straat voor elke indringer in een muizenval. De schokkende en vreeswekkende indruk die de muren op de indringer en zelfs op een vreedzame bezoeker moeten hebben gemaakt, werd nog bewust versterkt door de indrukwekkende decoratie van lange rijen leeuwen die de vreemdeling in tegenovergestelde richting tegemoetschreden. Zij waren in geglazuurd emaillekleurig bas-reliëf op de muren aangebracht.”

Aan het eind van de Processiestraat verheft zich de volledig gereconstrueerde Ishtar-poort, een andere indrukwekkende herinnering aan het oude Babylon. Uit bakstenen opgetrokken en geflankeerd door twee grote torens, rijst ze op tot meer dan 15 meter hoogte. De zijkanten van de poortwanden en de torens zijn versierd met een interessant patroon van rijen stieren en rijen „slangedraken”, om en om. De laatste bezitten de kop van een slang, het lichaam van een leeuw en de achterpoten van een arend. Ishtar, de godin naar wie de poort is genoemd, was de godin van de seks en de vruchtbaarheid en werd in Oeroek aanbeden als de moedergodin en de koningin des hemels.

Denkend aan de processies die eens langs de Babylonische Processiestraat moeten zijn getrokken, werd de archeoloog Koldewey getroffen door een interessante overeenkomst. Hij schrijft: „Eens zag ik in de deuropening van de kathedraal te Syracuse (een stad op het eiland Sicilië) een meer dan levensgroot zilveren beeld van Maria, beladen met wijdingsgeschenken, ringen, sieraden, goud en zilver, op een draagbaar getorst door 40 man, hoog boven de hoofden van een veelkoppige menigte uitsteken. In feestelijke optocht, onder begeleiding van luide muziek en het rumoer van een biddende menigte, werd het naar de Tuin van Latomien overgebracht. Zo kan ik me ook voorstellen dat het in de Processiestraat moet zijn toegegaan wanneer de god Mardoek tijdens een processie in triomftocht werd meegevoerd.”

Bevestiging van het bijbelverslag

Het werk aan de reconstructie van deze archeologische schatten bracht nog een interessante bevestiging van het volgende bijbelse bericht over koning Jojachin van het oude Israël aan het licht:

„[Nebukadnezar voerde] Jojachin in ballingschap naar Babylon . . . Voorts geschiedde het in het zevenendertigste jaar van de ballingschap van Jojachin, de koning van Juda, . . . dat Evil-Merodach, de koning van Babylon, in het jaar dat hij koning werd, het hoofd van Jojachin, de koning van Juda, uit het huis van bewaring verhief; hij nu sprak goede woorden met hem en stelde zijn troon hoger dan de tronen van de koningen die met hem in Babylon waren. En hij legde zijn gevangeniskleren af; en hij at voortdurend brood voor zijn aangezicht, al de dagen van zijn leven. Wat het hem toegewezen deel betreft, een toegewezen deel werd hem voortdurend vanwege de koning verstrekt, zoveel hem dagelijks toekwam, al de dagen van zijn leven.”— 2 Kon. 24:15; 25:27-30.

Tijdens de pogingen die werden ondernomen om de reusachtige collectie oude overblijfselen bijeen te brengen en te reconstrueren, kwamen driehonderd kleitabletten aan het licht. Deze lagen in gebouwen naast het paleis van Nebukadnezar. De meeste ervan handelen slechts over de levering en verdeling van levensmiddelen. Interessant is echter dat op een van deze tabletten de naam Jojachin voorkomt. Over de waarde van deze ontdekking schreef Hans Bartke in het boek Bibel, Spaten und Geschichte (Bijbel, spade en geschiedenis):

„Deze tabletten zijn niet van groot belang en leveren ook weinig informatie. Wat zij echter hoofdzakelijk bevestigen, is dat Jojachin werkelijk in Babylon heeft gewoond, verblijvend in het paleis van de koning en een gedeelte van de levensmiddelen kreeg toegewezen. . . . deze tabletten leveren een bevestiging van het bijbelse bericht, en zijn daarom zeer geschikt om ons vertrouwen in het bijbelse verslag te verstevigen.”

De ruimte laat ons niet toe een uitgebreide bespreking te wijden aan de grote collectie oudheidkundige voorwerpen die het Pérgamum-museum bevat. Bepaalde regeringsovereenkomsten hebben het de afgelopen jaren voor Westerse bezoekers echter gemakkelijker gemaakt Oost-Berlijn binnen te komen. Bent u dus van plan nog eens gauw naar Duitsland te gaan, dan zal het wellicht de moeite waard zijn een bezoek aan het museum van Oost-Berlijn te brengen en rond te dwalen tussen de daar aanwezige schatten uit het oude Oosten.

[Illustratie op blz. 11]

Reconstructie van een monument, bevattende een altaar voor Zeus, zoals dit te vinden is in het Pérgamum-museum, in Oost-Berlijn