Hoe beziet u de gewoonten van anderen?

IN EEN luxueus restaurant in Londen begonnen een Engelsman en een Afrikaan aan hun diner. Toen de Afrikaan het voedsel met vaardige vingers van zijn bord begon te nemen, schoten de ogen van de restauranteigenaar vuur. „Dat gaat niet,” zei hij tegen de Engelsman, „ik moet u vragen te vertrekken — en neem uw vriend mee.” Een dame snoof minachtend: „Waarom leren ze niet netjes te eten?”

Terwijl zij door iedereen werden nagestaard stonden de twee op en gingen weg. Wat was er verkeerd gegaan? Waren zij niet goed gekleed of waren zij niet beleefd geweest? Jawel, maar de vingers! Het is niet behoorlijk om met je vingers te eten!

Vaak zijn mensen zich er niet van bewust hoe vreemd of aanstootgevend hun gewoonten voor mensen met een andere achtergrond kunnen zijn. Dit wordt ook geïllustreerd door wat er een paar jaar geleden gebeurde toen een bezoeker uit Canada op audiëntie kwam bij een Afrikaans stamhoofd in Ghana.

De Canadees maakte vrijelijk gebruik van zijn linkerhand om gebaren te maken. Ook bood hij het stamhoofd met zijn linkerhand een boek aan. Dit schokte de stamoudsten. In hun moedertaal eisten zij van het stamhoofd, dat deze man zou worden verteld wat juiste manieren waren.

Want, weet u, voor de Ghanezen is de linkerhand onrein. Ze wordt namelijk in verband gebracht met het toilet. Deze hand wordt dus nooit gebruikt om dingen aan te geven of aan te pakken of voedsel te eten. Zelfs al wast u beide handen even goed, de linker wordt volgens de Ghanese gewoonte nog steeds als onrein beschouwd.

Gewoonten variëren sterk omdat mensen zo’n uiteenlopende achtergrond en opvoeding hebben. Vindt u dat uw eigen gewoonten noodzakelijkerwijs het beste zijn? Of vindt u dat de manieren en gebruiken van andere mensen ook hun voordelen bezitten? Laten wij eens enkele gewoonten beschouwen. Het zal ons helpen deze vragen te beantwoorden.

Gewoonten in verband met het geven van geschenken

Beschouw bijvoorbeeld eens de verschillende gewoonten in verband met het geven van geschenken. Europeanen en Amerikanen zijn geneigd geschenken uit te zoeken die bij de persoon passen, dingen die hij nodig heeft of die hij graag wil hebben. Zij halen gewoonlijk het prijsje eraf, want men beoordeelt een geschenk nu eenmaal niet naar de geldswaarde. In Ghana echter is geld bij iedere gelegenheid een passend geschenk.

Als u erover nadenkt, is dan de Ghanese gewoonte niet praktisch? Spaart men niet een heleboel tijd en moeite? Maar bestaat er aan de andere kant iets hartverwarmenders dan het ontvangen van een mooi geschenk dat persoonlijk door een vriend is uitgezocht? Is het niet zo dat beide gewoonten hun voordelen hebben?

Zelfs verschillen de gewoonten hoe mensen giften in ontvangst nemen. Een beleefde Amerikaan of Europeaan zal in het algemeen bij het openmaken van een geschenk duidelijk blijk geven van zijn verrukking, hij zal de gever uitvoerig bedanken en zich dan al weer bewust zijn van de noodzaak op de een of andere manier iets terug te doen om te tonen dat de vriendschap wederzijds is. Maar wat gebeurt er als u een Ghanees een geschenk geeft?

Hij zal u waarschijnlijk kort bedanken, het geschenk onder zijn arm nemen en het onder het naar huis lopen openmaken. De volgende morgen, als u al tot de conclusie bent gekomen dat hij helemaal geen waardering heeft voor geschenken, komt hij terug om u officieel te bedanken. En op de een of andere manier lijkt de dank, door de extra inspanning die ervoor gedaan is, wat echter. Ook zal de Ghanees niet de verplichting voelen iets terug te doen — tenminste niet al te snel. Hij zal u de eer laten zijn weldoener te zijn.

Opvattingen met betrekking tot kleding en gastvrijheid

In Ghana heeft een vrouw gewoonlijk haar benen bedekt, maar niet noodzakelijkerwijs haar bovenlichaam. Zo kan een moeder een praatje maken met een bezoeker, terwijl zij haar baby de borst geeft. En binnen kan men een oudere vrouw aan het werk zien die alleen maar vanaf haar middel bedekt is. Bent u geschokt? Misschien wel. Maar voor mensen die in een gemeenschap zijn opgegroeid waar dit de gewoonte is, is het niet schokkend.

Kijk aan de andere kant eens naar een Ghanees die op bezoek komt in het huis van een Europeaan of Amerikaan. Hij ziet daar misschien de huisvrouw in een korte broek. En op sommige plaatsen ziet hij haar misschien in het openbaar op dezelfde wijze gekleed gaan. Hoewel dit voor een Amerikaan aanvaardbaar kan zijn, zou de Afrikaan denken: „In haar ondergoed naar buiten!” U ziet dus hoe iemands opvoeding een grote invloed uitoefent op wat hij als juist beschouwd.

Hoe zou u het vinden als u bij aankomst door uw gastheer een bad zou worden aangeboden? Zou u misschien beledigd zijn omdat u dit als een bedekte kennisgeving zou beschouwen dat u onfris ruikt? Of zou u het aanbod aanvaarden en het als een gebaar van gastvrijheid beschouwen? Ghanezen baden twee maal per dag, en zij tonen hun gastvrijheid door hun gasten een bad aan te bieden. Als u een bezoek zou brengen aan het hete land Ghana, zou u dit waarschijnlijk ook een goede gewoonte vinden, want een bad is inderdaad verfrissend!

In Amerika en Europa zijn de groeten die men uitwisselt over het algemeen kort. Het is misschien alleen maar een vluchtig „hallo”, en dan gaan beide partijen weer verder met de zaken of genoegens waar zij mee bezig zijn. In Ghana daarentegen wordt de gast in een comfortabele stoel gezet en dan volgt er enige tijd een formele begroeting en verwelkoming. Volgens traditie wordt hem ook een glas water aangeboden.

Misschien hebt u een uitgesproken voorkeur voor de ene gewoonte boven de andere. U vindt zo’n langdurig welkom misschien tijdverspilling. Maar het kan ook zijn dat u de korte begroeting te gehaast vindt, zelfs lomp. Maar kunt u verdraagzaam zijn met betrekking tot de manieren van anderen? U zult dan betere betrekkingen opbouwen.

Het levenstempo en het waarde hechten aan details

Als men het levenstempo in Ghana beschouwt kan men de gewoonte personen formeel te begroeten, beter begrijpen. Het lijkt wel of in hoog geïndustrialiseerde landen de mensen gewoonlijk een schema opstellen voor hun activiteiten en de hele dag kleine races houden tegen de klok. Met de Ghanezen is dat niet het geval. Zij doen in het algemeen langzaam aan en nemen hun gemak ervan. Zou u gefrustreerd raken door hun zorgeloosheid in verband met de tijd? Of ziet u voordelen in hun ontspannen levenswijze?

Amerikanen en Europeanen willen ook altijd graag bijzonderheden en details weten. Zij schenken aandacht aan bevolkingscijfers, precieze reisschema’s, kleurschakeringen, namen van planten, enzovoort. Maar een Ghanees bekommert zich in het algemeen niet om details. Zo zou men bijvoorbeeld in verband met de dood van iemand aan een Ghanees kunnen vragen: „Hoe oud was deze man?”

Het antwoord kan dan luiden: „O, heel oud, ongeveer 120 jaar.” Maar dat betekent alleen maar dat de persoon oud was. Niemand telt precies de jaren. Dat wordt hier niet als belangrijk beschouwd.

Als men op de zaak zou doorgaan, zou men misschien kunnen vragen: „Wat was de oorzaak van zijn dood?”

Dan kan het gelaten antwoord luiden „Koorts” of „We weten het niet”. En wat doet het er tenslotte toe? Je kunt er niets meer aan doen, of je het nu wel weet of niet. Tenminste zo redeneert de Ghanees gewoonlijk.

De familie

In Ghana vormt de familie een grote clan, een aparte gemeenschap. Verschillende generaties van aan elkaar verwante personen leven samen in familieverband. Dit betekent veiligheid, want theoretisch heeft iemand een hele groep verwanten achter zich staan, wier aantal, rijkdom en macht altijd tot zijn beschikking staan. Een Ghanees zal iemand voorstellen met: „Dit is mijn broer.” Maar als het erop aan komt, is het misschien alleen maar zijn neef.

Op andere plaatsen in de wereld zijn families gewoonlijk kleiner en minder nauw met elkaar verbonden. Als een Europeaan of Amerikaan het over zijn familie heeft, zegt hij misschien dat zijn moeder het goed maakt. Hij zegt misschien tegen zijn Ghanese vrienden: „Zij heeft haar eigen huis en woont op zichzelf.”

„Toch niet helemaal alleen?” zal iemand vragen.

„O ja,” luidt het antwoord, „zij kan heel goed voor zichzelf zorgen.”

„Wat verschrikkelijk! Wat eenzaam! Wat wreed om je moeder op haarzelf te laten wonen, niet omgeven door kinderen en kleinkinderen, neven en nichten!” zal de reactie zijn.

De persoon zal wel spijt hebben dat hij over zijn moeder begonnen is. En hij zal er wel voor oppassen ook maar een woord te uiten over de bejaardentehuizen die in zijn land een normale zaak zijn. Bent u geneigd te erkennen dat er aan de wijze waarop de Afrikaanse familie leeft, met zo’n nauwe verbondenheid, voordelen verbonden zijn?

Voor een Amerikaan of Europeaan is polygamie inderdaad een vreemd gebruik, maar in Afrika is het de normale, aanvaarde levenswijze. Dat het met gemak aanvaard wordt, blijkt wel uit de manier waarop men iemand voorstelt, zoals: „Dit is de vrouw van mijn vader”, of: „Dit is mijn broer — van dezelfde vader, maar van een andere moeder.” Daarom is het begrijpelijk dat een polygamist de bijbelse maatstaf dat men slechts één levende vrouw mag hebben, vaak moeilijk vindt (1 Tim. 3:2, 12). Veel Afrikanen die een begrip van de bijbel krijgen, laten deze gewoonte echter varen omdat zij God werkelijk liefhebben en zijn goedkeuring wensen te ontvangen.

Standsverschil en bedienden

Bij Ghanezen bestaat er een tamelijk groot standsverschil. Leeftijd geeft iemand een bepaalde stand. Geld ook. Mannen worden als hoger beschouwd dan vrouwen. En mensen met een opleiding worden beschouwd als beter dan mensen zonder opleiding. Jongere leden van de familie, ook al zijn zij volwassen, hebben weinig invloed. Keurt u een dergelijk standsverschil goed?

Het beschikbaar zijn van goedkope bedienden zorgt ervoor dat in Ghana het standsverschil gehandhaafd blijft. Al naar gelang zijn middelen komt een gezinshoofd langzamerhand in het bezit van een huisknecht, een wasjongen, een tuinman, een chauffeur, enzovoort. Bijna iedere vrouw in een gezin met een beperkt inkomen heeft een dienstmeisje. Gewoonlijk wordt zij jong aangenomen, mogelijk op de leeftijd van acht tot tien jaar. Zij krijgt heel weinig geld en er wordt wat huishoudelijke karweitjes betreft veel van haar gevraagd. Hebt u medelijden met dit kleine dienstmeisje?

Maar het meisje trekt er voordeel van. Haar mevrouw moet erop toezien dat zij een bepaalde schoolopleiding volgt, of dat zij in ieder geval een vak leert, zoals naaien, verkopen of wat de vrouw des huizes ook maar zelf doet. Er wordt voor haar gezorgd als een deel van het gezin. Zij leert verantwoordelijkheid op zich te nemen, te koken en voor een huisgezin te zorgen; door deze opleiding zal zij een begerenswaardige vrouw worden.

Trouwgewoonten

In Ghana is het vragen van een bruidsprijs gewoon. De gangbare prijs voor een bruid wisselt sterk en is afhankelijk van de gemeenschap, de stand van haar familie, haar opvoeding en haar schoonheid. Komt deze gewoonte een bruid te kopen u wat te berekenend voor? Toch heeft het zijn praktische kanten.

Met het geld zal de bruid noodzakelijke dingen kunnen kopen, zoals kookgerei en andere huishoudelijke voorwerpen om haar nieuwe huishouding mee te beginnen. Stof voor kleding kan ook bij de bruidsprijs inbegrepen zijn, waardoor zij na haar trouwen goed gekleed kan gaan. Vele leden van de grote familie hebben hun bijdrage geleverd aan het grootbrengen en opleiden van het meisje, daarom toont de aanstaande bruidegom zijn waardering door hun een geschenk te geven. Al deze regelingen vragen tijd, soms zelfs jaren, vooral als de man niet welgesteld is en via een afbetalingsregeling betaalt.

Wanneer de huwelijksdag ten slotte aanbreekt, gaat het paar in hun mooiste kleren de straat op. Intieme vrienden vergezellen de pasgetrouwden naar hun nieuwe woning. Volgens gewoonte besteedt het paar de volgende dagen aan het bezoeken en bedanken van degenen die hen bij alles geholpen hebben. Ook zoeken vrienden hen in hun nieuwe huis op, en vooral het bruidsmeisje moet hen dagelijks bezoeken om te kijken of alles goed gaat.

Denkt u: „Wat erg! Wat een inbreuk op je persoonlijke leven”? Als u een Europeaan bent misschien wel. Maar als u in Ghana met de wittebroodsweken op huwelijksreis zou gaan, zou dit met argwaan worden gadegeslagen. Waarom onttrekken zij zich aan hun verplichtingen? zouden de mensen zich afvragen. Aan welke gewoonte geeft u de voorkeur?

Het baren en grootbrengen van kinderen

Voor sommige volken is kameraadschap in het huwelijk het belangrijkste. Ghanezen daarentegen leggen de grootste nadruk op het baren van kinderen. Als een moeder het leven heeft geschonken aan het tiende kind wordt er zelfs een feest gevierd, waarbij een schaap als geschenk wordt aangeboden. „Voor de moeder natuurlijk,” zult u denken, „voor alles wat zij tien maal heeft doorgemaakt.” Maar neen, het is voor de man. Want hij heeft voor tien kinderen gezorgd, en dezen zullen volgens het oude clan-systeem de bevolking en het prestige van de clan van de moeder vergroten.

Een Ghanees die New York bezocht, hield niet van de gewoonte waarop daar voor de kinderen werd gezorgd, hij zag hoe veel vrouwen „hun baby in een doos voor zich uit duwden en hun hond aan hun boezem geklemd hielden”. In Ghana worden de baby’s gewoonlijk op hun moeders rug gebonden. De baby is veilig, de handen van de moeder zijn vrij en wat men bij zich heeft, wordt tot een minimum beperkt. U zult er ongetwijfeld mee instemmen dat aan deze gewoonte voordelen verbonden zijn.

Een Ghanees kan ook ontsteld raken door de Amerikaanse en Europese gewoonte kinderen veel speelgoed te geven, of hen te begunstigen met hun eigen speciale bord, hun eigen stoel en zelfs hun eigen kamer. Behandelt men het kind zo niet als een volwassene? zal hij vragen.

Een Afrikaans kind daarentegen maakt deel uit van de groep. In plaats van een kamer voor zichzelf te hebben, deelt hij zijn slaapmat en mag hij op een stoel zitten als er geen volwassenen zijn die deze nodig hebben. Hij wordt door een menigte verwanten omgeven en eet met zijn ouders en vrienden uit dezelfde schaal. Hij heeft weinig fabrieksspeelgoed, maar gebruikt zijn grote verbeelding en vindingrijkheid om zelf speelgoed te maken. Men houdt van hem, maar hij wordt niet verwend. Hij zal eerder opgroeien tot iemand die respect heeft voor alle volwassenen.

Vaak vindt iemand de gewoonten van andere volken, als hij er voor het eerst over hoort, vreemd of zelfs aanstootgevend. Maar als hij ze nauwkeuriger en objectiever beschouwt, ontdekt hij er vaak voordelen in, ja, bemerkt hij zelfs dat sommige hem beter bevallen dan die van zijn eigen volk. Is dat met u het geval geweest?

— Door „Ontwaakt!”-correspondent in Ghana.