Wanneer zwijgen neerkomt op instemming

HET boek Betrayal — German Churches and the Holocaust bespreekt openhartig de rol van religie in het nazisme. „Ondersteuning van het regime kwam onder christenen algemeen voor,” verzekert het boek, „en de grote meerderheid bleef in gebreke om hoe dan ook bezwaar te maken tegen de vervolging van de joden. De stilte spreekt in dit geval boekdelen.”

Wat maakte het nazisme aantrekkelijk voor belijdende christenen? Velen, zo legt het boek uit, werden verlokt door Hitlers „’orde en gezag’-benadering van de Duitse samenleving”. Het boek merkt op: „Hij was gekant tegen pornografie, prostitutie, abortus, homoseksualiteit en de ’obsceniteit’ van de moderne kunst, en hij kende bronzen, zilveren en gouden medailles toe aan vrouwen die vier, zes en acht kinderen ter wereld brachten, waardoor hij hen aanmoedigde hun traditionele rol in het huisgezin te blijven vervullen. Dit beroep op traditionele waarden, gepaard aan het militaristische nationalisme dat Hitler als reactie op de nationale vernedering van het Verdrag van Versailles bood, maakte het nationaal-socialisme voor veel, ja voor de meeste christenen in Duitsland, tot een aantrekkelijke optie.”

In tegenstelling hiermee gedroeg één groep zich totaal anders. „Jehovah’s Getuigen”, zo merkt Betrayal op, „weigerden aan geweldpleging of het gebruik van militair geweld deel te nemen.” Dit leidde onvermijdelijk tot een boosaardige aanval op deze kleine groepering, en een groot aantal van haar leden werd in concentratiekampen geworpen. Toch trokken anderen die beweerden volgelingen van Christus te zijn, zich hier niets van aan. Het boek verklaart verder: „In het algemeen gaven katholieken en protestanten eerder blijk van vijandschap jegens Jehovah’s Getuigen dan van sympathie voor hen, terwijl ze veeleer Hitlers hardvochtige principes deelden dan de pacifistische principes van de Getuigen.” Hun stilzwijgen heeft ongetwijfeld tot de slechte behandeling van de Getuigen onder het nazi-regime bijgedragen.

Hoewel de betrokkenheid van de kerken bij de nazi-politiek een bron van verhitte controverse zal blijven, noemt Betrayal Jehovah’s Getuigen „een religieuze groepering die heeft geweigerd het regime te steunen of ermee te collaboreren”.