Minuscule meesters van de vliegkunst

ZOEF! De mepper suist door de lucht op de vlieg af. Maar de vlieg ontwijkt de mepper, heeft het even moeilijk met de turbulentie, gaat weer recht vliegen en steekt vervolgens, door zich om te draaien en ondersteboven op het plafond te landen, de draak met uw lompe poging hem te elimineren. Een fantastisch staaltje vliegkunst! De alomtegenwoordige vliegenfamilie kan inderdaad bogen op de meest acrobatische vliegers in de insectenwereld, gedeeltelijk dankzij twee prachtig geconstrueerde aanhangsels, evenwichtsorganen, die halters heten.

De twee halters lijken op kleine rietstengels met knobbels aan hun uiteinde en ze steken uit de thorax van de vlieg, pal achter zijn twee vleugels. (Zie illustratie op de volgende bladzijde.) Wanneer een vlieg met zijn vleugels begint te slaan, beginnen de halters ook te slaan — met dezelfde frequentie, honderden keren per seconde. Halters zijn eigenlijk kleine gyroscopen die het insect helpen vliegen. Ze zenden signalen naar de hersenen van de vlieg wanneer hij van richting verandert, zoals wanneer de kleine knaap heen en weer geslingerd wordt door een windstoot of door de windvlaag van een vliegenmepper of een krant die gevaarlijk dicht langs suist. De halters vertellen de vlieg ogenblikkelijk dat zijn lichaam een gierende, rollende of stampende beweging [dat wil zeggen een beweging om respectievelijk de verticale as, de lengteas, of de dwarsas ervan] heeft gemaakt, net als een gyroscoop in een vliegtuig de piloot dezelfde dingen vertelt, zij het veel minder volmaakt. De vlieg corrigeert zijn vlucht snel en gemakkelijk.

In tegenstelling tot conventionele ronddraaiende gyroscopen, lijken halters meer op de slinger van een klok. Maar ten opzichte van het lichaam van de vlieg hangen ze niet omlaag, noch staan ze recht omhoog; nee, ze steken er aan de zijkant uit. Eenmaal in beweging blijven de halters net als een slinger in gehoorzaamheid aan de wetten der dynamica, in dezelfde richting of hetzelfde vlak oscilleren of heen en weer bewegen. Wanneer het lichaam van de vlieg dus in de lucht van oriëntatie verandert, worden de oscillerende halters door uitwendige krachten gedraaid, wat door zenuwen aan de basis van de halters waargenomen wordt. De hersenen analyseren deze zenuwsignalen en sturen de vleugels automatisch zo dat de vlieg weer recht gaat vliegen — en dit alles bliksemsnel.

Halters maken in feite deel uit van een groep speciale hulpmiddelen die uniek zijn voor vliegen, een tweevleugelige familie van zo’n 100.000 soorten waaronder dazen, huisvliegen, vleesvliegen, fruitvliegjes, tseetseevliegen, zandmuggen en langpootmuggen. Hun ingenieuze gyroscopen bezorgen vliegen een mate van manoeuvreerbaarheid in de lucht die die van alle andere families van vliegende insecten overtreft. Dit vaak verguisde insect getuigt beslist van het wetenschappelijke genie van de Schepper.

[Illustraties op blz. 24]

Gieren

Rollen

Stampen

[Verantwoording]

Century Dictionary

[Illustratie op blz. 25]

Wapenvlieg (vergroot), met halters aangegeven

[Verantwoording]

© Kjell B. Sandved/Visuals Unlimited

[Illustraties op blz. 25]

Huisvlieg

Langpootmug

[Verantwoording]

Animals/Jim Harter/Dover Publications, Inc.