De pleitbezorgers voor tabak laten hun heteluchtballonnen op
IN DE jaren ’40 was Londen een zwaarbestookte stad. Duitse gevechtsvliegtuigen en vliegende bommen zaaiden angst en verderf. Maar als de situatie niet zo afschuwelijk was geweest, zouden de inwoners misschien geamuseerd hebben gelachen bij een bizarre aanblik.
Vastgemaakt aan lange kabels zweefden duizenden grote ballonnen in de lucht. Het was de bedoeling dat ze luchtaanvallen vanaf geringe hoogte zouden belemmeren en hopelijk een paar vliegende bommen zouden onderscheppen. De ballonversperring, hoe vindingrijk ook, werd met minimaal succes bekroond.
De sigarettenondernemingen worden eveneens zwaar bestookt. De uitdijende tabaksimperiums, eens onaantastbare politieke en economische machtsbolwerken, worden nu van alle kanten aangevallen.
De medische wereld produceert de ene pagina na de andere met bezwarende onderzoeksresultaten. Actie voerende gezondheidsfunctionarissen manoeuvreren zich in gunstige posities. Verbolgen ouders uiten de beschuldiging dat hun kinderen het slachtoffer worden. Vastberaden wetgevers hebben de sigaretterook verjaagd uit kantoorgebouwen, restaurants, legerplaatsen en vliegtuigen. In veel landen is tabaksreclame nu verboden op radio en televisie. In de Verenigde Staten eisen hele staten via de rechter miljoenen dollars aan gezondheidszorgkosten. Zelfs juristen werpen zich in de strijd.
In een poging hun aanvallers af te weren, hebben de tabaksondernemingen daarom zelf enkele verdedigingsballonnen opgelaten. Daar blijkt echter niet veel anders dan gebakken lucht in te zitten.
Het Amerikaanse publiek heeft vorig jaar op de eerste rij gezeten toen verontwaardigde wetgevers en gezondheidsfunctionarissen van de overheid een fel offensief tegen de tabaksindustrie inzetten. In hoorzittingen voor een commissie van het Amerikaanse congres in april 1994 werden tabaksdirecteuren van zeven grote Amerikaanse ondernemingen geconfronteerd met de belastende cijfers: elk jaar ruim 400.000 Amerikanen dood en nog eens miljoenen ziek, stervend en verslaafd.
Wat voerden zij tot hun verdediging aan? De belaagde directeuren deden enkele interessante uitspraken ter verdediging van zichzelf: „Er moet nog bewezen worden dat roken een oorzakelijke rol speelt bij het optreden van ziekten”, voerde een woordvoerder van het Tabaksinstituut aan. Sterker nog, de rookgewoonte werd afgeschilderd als even onschuldig als allerlei andere plezierige bezigheden, zoals snoepen of koffie drinken. „De aanwezigheid van nicotine maakt sigaretten nog niet tot een drug of roken tot een verslaving”, zei een belangrijk directielid van een tabaksonderneming. „De vooronderstelling dat nicotine in sigaretten bij elk gehalte verslavend werkt, is onjuist”, beweerde een bij een tabaksmaatschappij werkende wetenschapper.
Als sigaretten niet verslavend werken, pareerde de commissie, waarom hebben tabaksondernemingen dan geprobeerd het nicotinegehalte van hun produkten kunstmatig te beïnvloeden? „Vanwege de smaak”, legde een andere directeur van een tabaksonderneming uit. Is er niets ergers dan een smakeloze sigaret? Toen hem stapels research uit de dossiers van zijn eigen onderneming werden getoond die wezen op de verslavende werking van nicotine, bleef hij bij zijn verhaal.
Waarschijnlijk zullen hij en anderen bij die mening blijven in weerwil van het aantal tabaksslachtoffers dat de begraafplaatsen vult. Begin 1993 presenteerde dr. Lonnie Bristow, voorzitter van de Raad van Bestuur van de American Medical Association, een interessante uitdaging. The Journal of the American Medical Association bericht: „Hij nodigde directeuren van de grootste Amerikaanse tabaksondernemingen uit eens met hem over ziekenhuisafdelingen te lopen om een van de gevolgen van roken te zien — longkankerpatiënten en andere lijders aan ernstige longaandoeningen. Niemand nam de uitnodiging aan.”
De tabaksindustrie beroemt zich erop werkgelegenheid te verschaffen in een wereldeconomie van om zich heen grijpende werkloosheid. In Argentinië bijvoorbeeld voorziet de industrie in een miljoen banen, met nog eens vier miljoen banen die er indirect mee samenhangen. Reusachtige belastingopbrengsten hebben tabaksondernemingen bij menige regering in de gratie gebracht.
Eén tabaksconcern heeft specifiek minderheidsgroeperingen begunstigd met edelmoedige schenkingen — ogenschijnlijk een uiting van burgerzin. Interne documenten van de onderneming onthulden echter het ware motief van dit „budget voor de opbouw van het electoraat” — goodwill kweken bij potentiële kiezers.
Dezelfde tabaksonderneming heeft ook vrienden gemaakt in kunstkringen met grote bijdragen aan museums, scholen, dansacademies en muziekinstellingen. Functionarissen van organisaties in de kunstsector vermannen zich om het broodnodige tabaksgeld aan te nemen. Onlangs stonden leden van de kunstwereld van de stad New York voor een netelig dilemma toen deze zelfde tabaksonderneming een beroep op hen deed hun lobby tegen de anti-rookwetgeving te steunen.
En natuurlijk schrikken de rijke tabaksgiganten er niet voor terug geld rond te strooien onder politici, die hun invloed kunnen aanwenden tegen eventuele voorstellen die ongunstig zijn voor de tabaksbelangen. Regeringsfunctionarissen op hoge posten hebben de zaak van de tabaksondernemingen gesteund. Sommigen hebben financiële banden met de industrie of zien zich gedwongen hun de edelmoedige steun met tabaksgeld bij de verkiezingscampagne te vergoeden.
Naar verluidt ontving een Amerikaans congreslid ruim $21.000 aan schenkingen van sigarettenfirma’s, waarna hij tegen een aantal anti-tabaksmaatregelen stemde.
Een voormalig goedbetaald lobbyist voor de tabaksindustrie, eens senator in een deelstaat en een zware roker, ontdekte onlangs dat hij keel-, long- en leverkanker heeft. Nu betreurt hij zijn handelwijze en verzucht dat een mens zich een dwaas voelt „als je daar ligt met iets wat je jezelf hebt aangedaan”.
Met alle macht die met reclamedollars te koop is, trekken de tabaksgiganten fel van leer tegen de oppositie. In een bepaalde advertentie laten zij de vrijheidsvlag wapperen met de ernstige waarschuwing: „Vandaag zijn het de sigaretten. Wat zal het morgen zijn?” De advertentie suggereert dat cafeïne, alcohol en hamburgers de volgende slachtoffers zullen zijn van naar men zegt fanatieke prohibitionisten.
In kranteadvertenties is geprobeerd een alom geciteerd onderzoek door het Amerikaanse Bureau voor Milieubescherming in diskrediet te brengen waarin passief roken als kankerverwekkend werd geclassificeerd. De tabaksindustrie kondigde plannen aan om naar de rechter te stappen. In een televisieprogramma werd een firma ervan beschuldigd met het nicotinegehalte te knoeien om verslaving te bevorderen. Tegen het televisiestation dat het programma had uitgezonden, werd prompt een rechtszaak aangespannen waarbij $10 miljard schadevergoeding werd geëist.
De tabaksondernemingen hebben een felle strijd gevoerd, maar de lucht raakt steeds meer met beschuldigingen bezwangerd. De afgelopen vier decennia zijn zo’n 50.000 onderzoeken verricht, met een steeds hoger wordende berg bewijzen voor de gevaren van tabaksgebruik als resultaat.
Hoe hebben de sigarettenmaatschappijen zich tegen de ingebrachte beschuldigingen trachten te verweren? Ze hebben zich koppig vastgeklampt aan één zogenaamd feit: Er zijn rokers die stoppen. En dus, zeggen ze, is nicotine niet verslavend. De cijfers tonen echter iets anders aan. Het is waar dat veertig miljoen Amerikanen met roken gestopt zijn. Maar vijftig miljoen anderen roken nog steeds en van hen zegt zeventig procent te willen stoppen. Van de jaarlijks zeventien miljoen die proberen te stoppen, gaat negentig procent binnen een jaar weer door de knieën.
Van de Amerikaanse rokers die geopereerd worden wegens longkanker, vervalt bijna vijftig procent tot de oude gewoonte. Van de rokers die een hartaanval hebben gehad, steekt 38 procent al weer een sigaret op voordat zij het ziekenhuis verlaten. Veertig procent van de rokers bij wie het strottehoofd wegens kanker is weggenomen, zal proberen weer te roken.
Van de miljoenen rokende tieners in de Verenigde Staten zegt drie kwart, dat zij minstens één serieuze poging hebben gedaan om te stoppen maar dat het niet is gelukt. De cijfers tonen ook aan dat voor veel jongeren het roken van tabak een opstapje is naar hardere drugs. Bij rokende pubers is de kans dat zij cocaïne gaan gebruiken ruim vijftigmaal zo groot als bij niet-rokers. Een dertienjarige roker is het daarmee eens. „Ik twijfel er niet aan of sigaretten banen de weg voor andere drugs”, schreef zij. „Bijna iedereen die ik ken, drie mensen uitgezonderd, begon met roken voordat zij drugs gingen gebruiken.”
Wat valt er over sigaretten met een laag teergehalte te zeggen? Uit studies blijkt dat die in feite nog gevaarlijker kunnen zijn — om twee redenen: Ten eerste omdat de roker vaak dieper inhaleert om de nicotine eruit te halen waarnaar zijn lichaam snakt, zodat hij meer longweefsel aan de giftige uitwerking van de rook blootstelt; ten tweede omdat de misvatting dat hij een „gezondere” sigaret rookt, hem ervan kan weerhouden moeite te doen om er helemaal mee te stoppen.
Naar nicotine alleen al zijn meer dan 2000 onderzoeken gedaan. Ze onthullen dat nicotine een van de verslavendste stoffen is die de mens kent en een van de schadelijkste. Nicotine versnelt de hartslag en vernauwt bloedvaten. Ze wordt in zeven seconden in de bloedbaan opgenomen — sneller nog dan een injectie rechtstreeks in een ader. Nicotine conditioneert de hersenen om meer te willen, een hunkering die volgens sommigen tweemaal zo verslavend is als die naar heroïne.
Zijn de tabaksondernemingen, ondanks hun ontkenningen, zich bewust van de verslavende eigenschappen van nicotine? Er zijn aanwijzingen dat ze daar al lang van op de hoogte zijn. Zo blijkt uit een uit 1983 daterend rapport dat een onderzoeker bij een tabaksonderneming opmerkte dat laboratoriumratten de klassieke symptomen van verslaving vertoonden en zich regelmatig nicotine toedienden door handels over te halen. Volgens het rapport werd het onderzoek snel door de industrie in de doofpot gestopt en is het pas onlangs aan het licht gekomen.
De tabaksgiganten hebben niet stilgezeten onder het uit alle richtingen komende kanonvuur. De Raad voor het Tabaksonderzoek in de stad New York voert wat The Wall Street Journal betitelt als „de langst lopende misinformatie-campagne in de geschiedenis van het Amerikaanse zakenleven”.
Onder het mom van onafhankelijk onderzoek heeft de raad miljoenen dollars geïnvesteerd in de strijd tegen aanvallers. Het begon allemaal in 1953, toen dr. Ernst Wynder van het Memorial Sloan-Kettering Cancer Center ontdekte dat de op de rug van muizen gepenseelde teer uit tabak tumoren veroorzaakte. De industrie richtte de raad op om de duidelijke bewijzen die zich tegen hun produkt ophoopten te neutraliseren, door terug te vechten met eigen wetenschappelijk bewijsmateriaal.
Hoe konden voor de raad werkende wetenschappers echter met resultaten komen die zo in strijd waren met de bevindingen van de rest van de researchwereld? Uit onlangs vrijgekomen documenten blijkt dat er een ingewikkeld netwerk van intriges bestond. Veel wetenschappelijk onderzoekers bij de raad, geketend door op schrift gezette contracten en gecontroleerd door teams van waakzame juristen, constateerden dat de groeiende vrees voor de gezondheid gefundeerd was. Maar geconfronteerd met de feiten, aldus The Wall Street Journal, gebeurde het soms dat de raad „de eigen onderzoeken die aantoonden dat roken een gevaar voor de gezondheid is, negeerde of zelfs stopzette”.
Achter de muren van geheimhouding ging het zoeken naar een veiliger sigaret jarenlang door. Zou dat in het openbaar zijn gebeurd, dan zou daarmee stilzwijgend toegegeven zijn dat roken inderdaad riskant was voor de gezondheid. Tegen het eind van de jaren ’70 deed een hooggeplaatst jurist bij een tabaksonderneming de aanbeveling, pogingen om een „veilige” sigaret te produceren als nutteloos te laten varen en alle ermee verband houdende documentatie weg te bergen.
Door de jarenlange proefnemingen waren twee dingen duidelijk geworden: Nicotine is inderdaad verslavend en het roken van sigaretten eist doden. Hoewel tabaksondernemingen deze feiten in het openbaar heftig ontkennen, blijkt uit hun daden dat ze maar al te goed bekend zijn met de feiten.
David Kessler, hoofd van de Amerikaanse Dienst voor Voedings- en Geneesmiddelen (FDA), uitte de beschuldiging dat er opzettelijk gemanipuleerd werd toen hij zei: „Sommige van de huidige sigaretten kunnen in feite gelden als zeer geavanceerde nicotine-doseersystemen die nicotine verstrekken in met grote precisie berekende hoeveelheden . . . voldoende om verslaving te creëren en in stand te houden.”
Kessler onthulde dat tabaksondernemingen een aantal octrooien op hun naam hebben staan die bewijzen wat hun bedoeling is. Een ervan heeft betrekking op een genetisch gemanipuleerd tabaksras met de hoogste nicotineopbrengst die men kent. Bij een ander proces worden filters en papier met nicotine behandeld voor een extra stoot. Bij weer een ander proces krijgt de roker met zijn eerste trekjes meer nicotine toegediend dan met de laatste. Daarnaast blijkt uit documenten van de industrie dat er ammoniakverbindingen aan sigaretten worden toegevoegd om meer nicotine uit de tabak vrij te maken. „Bijna tweemaal de gebruikelijke geïnhaleerde hoeveelheid kwam in de bloedbaan van een roker terecht”, vermeldt een verslag in The New York Times. De FDA heeft bekendgemaakt dat nicotine een verslavend middel is en beoogt strengere voorschriften voor sigaretten te gaan hanteren.
Regeringen zijn ook afhankelijk van sigaretten, maar op hun eigen manier. De Amerikaanse overheid bijvoorbeeld int $12 miljard per jaar aan staats- en federale belastingen op tabaksprodukten. Het federale Technologisch Taxatiebureau hangt echter een prijskaartje van $68 miljard per jaar aan het roken, gebaseerd op de kosten van de gezondheidszorg en verloren produktiviteit.
De aangevoerde economische voordelen en een overvloed aan banen, edelmoedige steun voor de schone kunsten, felle ontkenningen van de gezondheidsrisico’s — ja, de tabaksindustrie heeft uit zelfverdediging een paar vreemdsoortige ballonnen opgelaten. Of die al dan niet effectiever zullen blijken dan de ballonversperring boven Londen, blijft te bezien.
Het is evenwel duidelijk dat de reusachtige ondernemingen niet langer hun ware aard kunnen verhullen. Ze hebben miljoenen verdiend, ten koste van miljoenen mensenlevens, maar het schijnt ze niet te deren dat de einduitkomst een verschrikkelijke tol aan mensenlevens is.
[Inzet op blz. 8]
Er blijkt niet veel anders dan gebakken lucht in te zitten
[Inzet op blz. 9]
Uit een overheidsonderzoek blijkt dat passief roken kankerverwekkend is
[Inzet op blz. 10]
Nicotine is een van de verslavendste stoffen die men kent
[Inzet op blz. 11]
Ze hebben miljoenen verdiend, ten koste van miljoenen mensenlevens
[Kader op blz. 10]
50.000 onderzoeken — Wat hebben ze opgeleverd?
Hier volgt een kleine greep uit de zorgelijke gezondheidsaspecten die onderzoekers in verband met tabaksgebruik te berde brengen:
LONGKANKER: Bij 87 procent van de sterfgevallen door longkanker gaat het om rokers.
HARTKWALEN: Rokers lopen een 70 procent grotere kans op een hart- of vaatziekte.
BORSTKANKER: Vrouwen die dagelijks 40 of meer sigaretten roken, lopen een 74 procent grotere kans aan borstkanker te overlijden.
GEHOORBESCHADIGING: Baby’s van rokende moeders hebben meer moeite met het verwerken van geluid.
RISICO’S BIJ DIABETES: Diabetici die roken of pruimen, lopen een grotere kans op nierbeschadiging en vertonen een sneller voortschrijdende retinopathie (een netvliesaandoening).
KANKER VAN DE DIKKE DARM: Twee onderzoeken waarbij meer dan 150.000 mensen betrokken waren, tonen een duidelijk verband aan tussen roken en kanker van de dikke darm.
ASTMA: Tweedehands rook kan astma bij jongeren verergeren.
GENEIGDHEID TOT ROKEN: Dochters van vrouwen die tijdens de zwangerschap rookten, lopen viermaal zoveel kans ook te gaan roken.
LEUKEMIE: Roken blijkt myeloïde leukemie te veroorzaken.
LETSEL BIJ LICHAAMSOEFENINGEN: Volgens een onderzoek van het Amerikaanse leger lopen rokers meer kans op letsel tijdens lichaamsoefeningen.
GEHEUGEN: Hoge doses nicotine kunnen een tol aan mentale vaardigheid eisen bij het verrichten van ingewikkelde taken.
DEPRESSIVITEIT: Psychiaters onderzoeken de aanwijzingen voor een verband tussen roken enerzijds en zware depressiviteit en schizofrenie anderzijds.
ZELFDODING: Uit een onderzoek onder verpleegkundigen bleek dat de kans op zelfdoding tweemaal zo groot was onder verpleegkundigen die rookten.
Andere gevaren die aan de lijst toegevoegd kunnen worden: Kanker van de mond, het strottehoofd, de keel, de slokdarm, de alvleesklier, de maag, de dunne darm, de blaas, de nieren en de baarmoederhals; beroerte, hartaanval, chronische longaandoening, circulatiestoornis, maagzweren, diabetes, onvruchtbaarheid, laag geboortegewicht, osteoporose en oorinfecties. Brandgevaar zou ook nog genoemd kunnen worden, daar roken de voornaamste oorzaak is van branden in woningen, hotels en ziekenhuizen.
[Kader op blz. 12]
Rookloze tabak — Een gevaarlijk substituut
De grootste in de zuigtabakindustrie, waarin $1,1 miljard omgaat, haalt behoedzaam haar vangst kleine visjes binnen, gelokt met gearomatiseerd aas. Ze heeft gearomatiseerde merken die populair zijn. De „lichte tabaksroes” die ze geven, bevredigt, maar niet lang. Een voormalig vice-president van deze tabaksonderneming zei: „Heel wat mensen beginnen misschien met de meer gearomatiseerde produkten, maar uiteindelijk belanden ze bij [het zwaarste merk].” Daarmee wordt geadverteerd als „Een sterke pruim voor sterke mannen” en „Voor de echte voldoening”.
In The Wall Street Journal, waarin werd bericht over deze strategie van de onderneming, werd haar ontkenning geciteerd dat „ze knoeit met nicotinegehalten”. De Journal schreef ook dat twee voormalige scheikundigen van de onderneming, die voor het eerst over het onderwerp praatten, zeiden dat „hoewel de onderneming niet knoeit met nicotinegehalten, ze wel knoeit met de hoeveelheid nicotine die gebruikers binnenkrijgen”. Zij zeggen tevens dat de onderneming chemicaliën toevoegt om de alkaliteit van haar zuigtabak op te voeren. Hoe alkalischer de zuigtabak is, „des te meer nicotine er vrijkomt”. In de Journal wordt hieraan deze uitleg over zuig- en pruimtabak toegevoegd: „Zuigtabak, dat soms wordt verward met pruimtabak, is kerftabak waarop gebruikers zuigen maar niet kauwen. Gebruikers pakken een plukje of ’dip’ en stoppen dat tussen wang en tandvlees; zij schuiven het met hun tong heen en weer en spugen af en toe.”
Bij gearomatiseerde merken die voor beginners worden geproduceerd, komt slechts 7 tot 22 procent van hun nicotine vrij voor opname in de bloedbaan. Het zwaarste merk kan nieuwe gebruikers doen kokhalzen. Dat is een fijngehakte tabak voor „echte” mannen. Van de nicotine erin is 79 procent „vrij”, beschikbaar voor onmiddellijke opname in de bloedbaan. In de Verenigde Staten gaan de gebruikers gemiddeld op hun negende jaar aan de zuigtabak. En welke negenjarige zal lang de verleiding kunnen weerstaan om tot zwaardere merken over te gaan en zich bij de „echte” mannen te scharen?
De resulterende dosis nicotine is in feite sterker dan die uit een sigaret. Gebruikers lopen naar verluidt viermaal zoveel kans om mondkanker te krijgen, en hun kans op keelkanker is vijftigmaal zo groot als bij niet-gebruikers.
De publieke verontwaardiging in de Verenigde Staten laaide tijdelijk op toen er een rechtszaak tegen een tabaksonderneming werd aangespannen door de moeder van een jongen die als middelbare scholier een atletiekster was geweest en die aan mondkanker was overleden. Hij had toen hij twaalf jaar was, een gratis blikje zuigtabak gekregen bij een rodeo en was een vier-blikjes-per-week-gebruiker geworden. Nadat hij een aantal pijnlijke operaties had ondergaan waarbij zijn tong, kaak en hals het hadden moeten ontgelden, hadden zijn artsen het opgegeven. De jonge man stierf op negentienjarige leeftijd.
[Kader op blz. 13]
Hoe met roken te stoppen
Miljoenen mensen zijn erin geslaagd met hun nicotineverslaving te breken. Indien u rookt, zelfs indien u al lang rookt, kunt ook u van deze schadelijke gewoonte afkomen. Enkele tips die kunnen helpen:
• Weet wat u kunt verwachten. Tot de ontwenningsverschijnselen kunnen gespannenheid, prikkelbaarheid, duizeligheid, hoofdpijn, slapeloosheid, maagklachten, honger, snakken naar tabak, concentratieproblemen en beven behoren. Geen aangenaam vooruitzicht, dat is zeker, maar de hevigste symptomen duren maar een paar dagen en verdwijnen geleidelijk naarmate het lichaam nicotinevrij wordt.
• Nu begint de mentale strijd in alle ernst. Niet alleen uw lichaam hunkerde naar nicotine, maar ook geestelijk bent u erop ingesteld geraakt door gedragingen die met roken geassocieerd worden. Analyseer uw gewoonten om te zien wanneer u automatisch naar een sigaret greep, en verander dat patroon. Als u bijvoorbeeld altijd vlak na de maaltijd rookte, besluit dan direct na het eten op te staan en een wandeling te maken of de afwas te doen.
• Wordt u door een intense hunkering overvallen, misschien door een moment van stress, bedenk dan dat de impuls meestal binnen vijf minuten over is. Wees erop voorbereid uw geest bezig te houden door het schrijven van een brief, lichaamsbeweging of het eten van een gezond hapje. Bidden is een krachtige hulp om zelfbeheersing te oefenen.
• Voelt u zich ontmoedigd door mislukte pogingen om te stoppen, schep dan moed. Belangrijk is dat u het blijft proberen.
• Is het vooruitzicht dikker te worden een belemmering voor u, houd dan in gedachte dat de voordelen van het stoppen met roken veel zwaarder wegen dan de gevaren van een paar pondjes extra. Het kan helpen fruit of groenten bij de hand te hebben. En drink veel water.
• Met roken ophouden is één ding. Van de tabak af blijven is iets heel anders. Stel u steeds een bepaalde tijd ten doel dat u tabaksvrij moet zijn — één dag, één week, drie maanden, voorgoed.
Jezus heeft gezegd: „Gij moet uw naaste liefhebben als uzelf” (Markus 12:31). Stop met roken uit liefde voor uw naaste. Stop met roken uit liefde voor uzelf. — Zie ook „Roken — De christelijke zienswijze” in de Ontwaakt! van 8 juli 1989, blz. 13-15.