In een oogwenk

DAAR deed u het weer. Gisteren hebt u het een keer of 15.000 gedaan. Hoogstwaarschijnlijk bent u zich er nooit van bewust geweest dat u het deed, maar u bent ermee doorgegaan en hebt zo twee van uw kostbaarste eigendommen beschermd. Al doende hebt u misschien ook onbewust wat informatie verschaft over de werking van uw hersenen. Hoe hebt u dit allemaal gedaan? U hebt met uw ogen geknipperd.

Als uw ogen goed functioneren, zijn ze het meest verfijnde en gevoelige zintuig waarover u beschikt. Het menselijk oog, dat alom wordt beschouwd als een wonder van ontwerp, is wel vergeleken met een volautomatische, driedimensionale, zelffocusserende, voortdurend draaiende kleurenfilmcamera. Is een camera niet in gebruik, dan wordt de gevoelige lens bedekt met een lensdop. Maar het oog heeft een nog betere voorziening.

Het grootste deel van de oogbol ligt beschermd in de oogkas. Maar de resterende tien procent van het oogoppervlak is zonder meer blootgesteld aan de atmosfeer, met al het stof en de gevaarlijke deeltjes die erin rondvliegen. Om het oog te beschermen tegen de voortdurende dreiging van beschadiging, is het lichaam voorzien van een geavanceerde, optrekbare „lensdop” — het ooglid. Het uit de dunste huid van het lichaam bestaande en met minuscule vezelbundeltjes versterkte ooglid schuift soepel omlaag en omhoog over het oog. Zo’n lidslag duurt maar ongeveer een tiende van een seconde en vindt zo’n vijftien keer per minuut plaats.

Maar die nietige, nauwelijks waar te nemen beweging brengt heel wat tot stand. Met het dichtklappen en dan weer optrekken brengt het ooglid een dunne vloeistoffilm over het oogoppervlak aan en spoelt het op die manier effectief schoon. Het poetst de buitenkant van het oog ook. Het ooglid zou dus vergeleken kunnen worden met een lensdop, een lensreiniger en een lenspoetser, alles in één. Wat een ontwerp, vindt u niet?

Maar wetenschappers hebben zich lang het hoofd gebroken over een merkwaardig gegeven: Gezien de snelheid waarmee het traanvocht van het oogoppervlak verdwijnt, zou een of twee keer knipperen per minuut voldoende moeten zijn om het spoelen en poetsen gedaan te krijgen. Waarom dan al het extra geknipper? Het antwoord, zo schijnt het, ligt in het brein.

Onderzoekers hebben verband gelegd tussen met de ogen knipperen en denken. Bent u bijvoorbeeld gespannen, dan knippert u meer met uw ogen. Indien u probeert een helikopter te besturen, of aan een kruisverhoor wordt onderworpen door de advocaat van de tegenpartij, of lijdt aan een angststoornis, dan knippert u waarschijnlijk meer met uw ogen dan gewoonlijk. Mocht u nieuwslezer bij de televisie zijn, dan is u misschien verteld niet te vaak met uw ogen te knipperen, opdat de kijkers niet denken dat u in paniek bent door het nieuws.

Concentreert u zich daarentegen visueel, bijvoorbeeld als u bij een spelletje een weg probeert te tekenen door een doolhof, autorijdt door de straten van een grote stad of een roman leest, dan knippert u minder vaak. Piloten bijvoorbeeld moeten zich meer concentreren dan tweede piloten en dus knipperen zij veel minder met hun ogen. Het knipperen wordt vooral geremd als iemand echt in gevaar verkeert en de ogen snel van het hoofdgezichtsveld naar de rand ervan en terug moeten schieten.

Er bestaat nog een verband tussen het brein en met de ogen knipperen. Volgens het Canadese blad The Medical Post doet onderzoek vermoeden dat „elke knippering wel eens plaats zou kunnen vinden op het belangrijke moment dat wij ophouden met kijken en beginnen te denken”. Iemand bijvoorbeeld die iets uit zijn hoofd leert, zal waarschijnlijk knipperen vlak nadat hij de informatie die hij uit het hoofd wil leren, heeft gelezen. Proeven doen ook vermoeden dat bij het nemen van beslissingen „de hersenen het sein tot knipperen geven wanneer ze over voldoende informatie beschikken om een goede beslissing te nemen”, schrijft de Post en voegt eraan toe: „Experimenten geven te kennen dat knipperen als een soort mentale interpunctie werkt.”

Het is bijna drieduizend jaar geleden dat een wijze man onder inspiratie schreef: ’Ik ben op een vrees inboezemende wijze wonderbaar gemaakt’ (Psalm 139:14). De vorderingen van de medische wetenschap in onze tijd hebben die zienswijze alleen maar versterkt. Denkt u zich maar in: een geavanceerde lens poetsen en smeren, de mate van concentratie van de hersenen of gespannenheid weergeven en de toevloed van visuele informatie onderbreken — allemaal in een oogwenk!

[Illustratie op blz. 14]

De oogbol, voor slechts tien procent niet bedekt