Een ijzeren dame kijkt neer op Parijs
Door Ontwaakt!-correspondent in Frankrijk
„BONJOUR, Pierre! Welkom in Parijs! Ik hoop dat je van je verblijf zult genieten. Wat zou je het eerst willen zien?”
„De Eiffeltoren!”
„Uitstekend. . . . La Tour Eiffel, daar heb je haar. Onder de indruk?”
„En of!”
„Dat verbaast me niets. Ze weet iedereen te imponeren! De oude dame is meer dan 300 meter lang, tv-antenne meegerekend.”
„Maar waar kun je zo’n kolossaal ijzeren bouwsel nu voor gebruiken?”
„Daar moet ik je wat meer voor vertellen. Terwijl we in de rij staan voor de kaartjes van de lift, geef ik je wat achtergrondinformatie. Ongeveer honderd jaar geleden besloot de Franse regering een wereldtentoonstelling te organiseren om het eeuwfeest van de Franse Revolutie (1789) te vieren. Het Parijse stadsbestuur vroeg Alexandre Gustave Eiffel, een vermaard ingenieur, om een suggestie. Geheel overrompeld dook Eiffel in zijn archief en kwam met iets voor de dag waaraan hij tot op dat moment praktisch geen aandacht had besteed, namelijk een project voor een 300 meter hoge ijzeren toren.
De tentoonstellingscommissie vond het een interessant project en schreef een wedstrijd uit voor bouwprojecten. Er kwamen inzendingen met allerlei vergezochte ideeën, zoals een reusachtige guillotine ter herdenking van de Franse Revolutie. Een ander voorstel betrof een gemetselde toren, maar uit schattingen en uit eerdere ervaringen bleek dat het heel moeilijk zou worden een stenen bouwsel zelfs maar iets hoger te maken dan het 169 meter hoge Washington Monument dat de Verenigde Staten enkele jaren voordien met veel moeite hadden voltooid. Ten slotte werd Eiffels project gekozen. Een bijzonderheid is echter dat het oorspronkelijke idee voor de toren die hem wereldberoemd maakte, niet van hemzelf was.”
„Bedoel je dat Eiffel zijn toren niet zelf heeft ontworpen?”
„Precies. Hij bouwde hem, maar de toren werd oorspronkelijk ontworpen door twee van zijn medewerkers, Maurice Koechlin en Emile Nouguier. Maar ik moet er wel bijvertellen dat de prestatie om de toren binnen twee jaar te voltooien slechts mogelijk was doordat Eiffels constructiemethoden werden toegepast, en dat is één reden waarom de keus van de tentoonstellingscommissie op zijn project viel.”
„Was Eiffel al bekend voordat hij zijn toren bouwde?”
„Inderdaad. Hij was beroemd geworden om zijn enorme stalen bruggen zoals de Maria Piabrug over de Douro in Oporto in Portugal. Hij had ook het Garabit spoorwegviaduct voltooid in Midden-Frankrijk, destijds de hoogste boogbrug, 122 meter boven het water. En je moet bedenken dat hij een voorname rol had gespeeld bij de bouw van het ondersteunende stalen skelet voor een ander wereldberoemd monument, het Vrijheidsbeeld in New York.
Wind vormde het voornaamste probleem voor al Eiffels bouwwerken. Met de bouw van de Eiffeltoren nam hij zijn toevlucht tot zijn gebruikelijke methode, hij werkte met een netwerk van relatief dunne liggers.”
„Weet je zeker dat er geen gevaar is wanneer het stormt?” vroeg Pierre lichtelijk bezorgd.
„Wees maar niet bang! De wind heeft niet veel vat op de enorme toren van stalen rasterwerk. Zelfs bij zware stormen van ruim 180 kilometer per uur — de hevigste die tot dusver in Parijs zijn gemeten — komt de toren slechts 12 centimeter uit het lood. In feite heeft de zon meer invloed. De kant die aan de zonnewarmte blootstaat, zet lichtelijk uit waardoor de top wel 18 centimeter uit het lood geduwd wordt.
Toch is de toren relatief licht in gewicht. Hij woog bij zijn geboorte iets minder dan 7000 ton! Laat ik illustreren waar dat op neerkomt. Dat betekent dat een 30 centimeter groot schaalmodel slechts zeven gram zou wegen! In feite is de druk per vierkante centimeter die op zijn vier fundamenten wordt uitgeoefend, verhoudingsgewijs niet groter dan de druk uitgeoefend door de vier poten van een stoel waarop een man van gemiddeld postuur zit.
Om deze toren binnen de toegewezen tijd te kunnen voltooien, maakte Eiffel veelvuldig gebruik van geprefabriceerde onderdelen. De gaten voor de klinknagels werden voorgeboord op precies de juiste plaatsen, en ook werd twee derde van de 2.500.000 klinknagels van te voren bevestigd. Geen enkele geprefabriceerde ligger woog meer dan 2800 kg, waardoor het veel gemakkelijker werd de ijzeren delen in positie te hijsen. In het begin werden hoge hijskranen gebruikt en toen het bouwwerk boven ze uitgroeide, namen Eiffels ingenieuze mobiele kranen het over. Deze bewogen op en neer langs de ’rails’ die later door de liften zouden worden gebruikt. Dit soepele verloop van de werkzaamheden droeg bij tot de veiligheid, wat een van Eiffels voornaamste zorgen was. Er deed zich gedurende de gehele bouwperiode geen enkel dodelijk ongeluk voor, werkelijk een opmerkelijke prestatie voor die tijd — en zelfs voor deze tijd!”
„Maar hoe speelden zij het klaar dat alles overeind te krijgen?”
„Wel, laten wij beginnen bij de basis! Wegens de nabijheid van de Seine nam Eiffel zijn toevlucht tot de methode die hij eerder voor het bouwen van bruggen had geïntroduceerd. Elk van de 16 caissons die in de fundering werden gebruikt, had een werkkamer waaruit het water door middel van samengeperste lucht werd weggeperst. De arbeiders konden daardoor puin en aarde uitgraven en afvoeren zonder last te hebben van binnensijpelend water.
Noch Eiffel, noch zijn arbeiders waren bezorgd over de hoogte van de toren, want zij waren gewend aan gevaarlijke werkomstandigheden. Paradoxaal genoeg leverde het eerste platform Eiffel een van de neteligste problemen op. Enorme houten stellingen ondersteunden de vier overhangende pijlers en de reusachtige liggers van het eerste platform. De top van de vier pijlers rustte op met zand gevulde metalen cilinders. Door het zand geleidelijk te laten weglopen, kon men de pijlers op hun plaats laten zakken. Bovendien maakten hydraulische vijzels in de fundering van de pijlers de laatste precieze afstelling van de vier kolommen mogelijk waardoor ze in één lijn werden gebracht met het ijzeren frame van het eerste platform.
Zodra dit platform volkomen horizontaal lag, werd het stevig bevestigd aan de pijlers en werden de vijzels verwijderd. Daarna kon het bouwen aan de toren zelf worden hervat. Langzaam maar zeker vorderde het werk, steeds meer uitingen van bewondering en verbazing ontlokkend aan de Parijzenaars die de toren hemelwaarts zagen groeien. Aldus was Eiffel in staat om op 31 maart 1889, nog geen 26 maanden na het begin van het graafwerk, enkele van de sportievere hoogwaardigheidsbekleders uit te nodigen de 1710 treden te beklimmen voor wat hij een ’informeel feestje op de bouwplaats’ noemde om de toren in te wijden. Maar maak je geen zorgen Pierre, wij gaan met de lift naar boven!”
„Kijk, daar komt hij! Gaan wij rechtstreeks naar de top?” vraagt Pierre opgewonden.
„Nee, wij moeten op het tweede platform overstappen in een andere lift. In feite gaat ook de tweede lift niet helemaal naar de top, maar wij zullen daar op meer dan 275 meter hoogte staan, en het uitzicht is prachtig. Op een heldere dag kan het zicht wel tot 65 kilometer ver reiken. Zoals je ziet, gaan we met de eerste lift omhoog in de ijzeren kolommen. Dit leverde nogal een probleem op, want er was een systeem nodig dat de lift in staat zou stellen de knik tussen het eerste en het tweede platform te volgen. Slechts één firma, Otis, slaagde erin het probleem op te lossen en werd bijgevolg gekozen om die lift te maken.
Onlangs werd de oude hydraulische lift vervangen door vier moderne elektrische liften. Zo kwam de techniek de toren weer te hulp zoals ze dat lang geleden al een keer gedaan had; anders zou het gracieuze silhouet van de ijzeren dame nu al verdwenen zijn uit het Parijse stadsgezicht.”
„Hoe bedoel je dat precies?”
„Ik zal het je uitleggen. Het oorspronkelijke contract dat met Eiffel werd gesloten, bepaalde dat de toren na 20 jaar ontmanteld zou worden. Maar in 1903 gebruikte generaal Ferrié, een pionier op het gebied van draadloze telegrafie, de toren voor zijn experimenten. Voor militaire doeleinden heeft men de toren toen dus laten staan. In 1921 werd het eerste rechtstreekse radioprogramma uitgezonden vanaf de Eiffeltoren. Vanaf 1922 werden er regelmatige programma’s uitgezonden door Radio Tour-Eiffel. De toren heeft inmiddels ook al bijna 30 jaar lang dienst gedaan als televisiemast en meet nu, met antenne, 320 meter en 75 centimeter. Meer dan 40 jaar lang was de Eiffeltoren het hoogste door mensen gemaakte bouwwerk, totdat de imposante dame in 1930 door het Chryslergebouw in New York werd voorbijgestreefd.”
„Ik vraag me af hoe de Parijzenaars zelf over de Eiffeltoren denken.”
„In de loop der tijd liepen de meningen uiteen, variërend van liefde tot haat. Reeds in 1887 tekende een groep bekende schrijvers, waaronder Alexandre Dumas (junior) en Guy de Maupassant, en de componist Charles Gounod, een protestbrief waarin zij hun afkeuring uitspraken over wat door hen werd betiteld als de ’volstrekt belachelijke toren die Parijs domineert als een gigantische fabrieksschoorsteen’. Zij voegden eraan toe: ’Twintig jaar lang zullen wij moeten kijken naar de afzichtelijke schaduw die de akelige kolom van ijzer en bouten als een inktvlek over de hele stad werpt.’
Maar zulke gevoelens zijn inmiddels wat geluwd, en de Parijzenaars van vandaag aanvaarden de Eiffeltoren als een deel van het Parijse stadsbeeld. De ijzeren dame heeft de tand des tijds doorstaan, mede dank zij de 52 ton verf waarmee zij elke zeven jaar een face-lift krijgt. In 1989 zal ze haar eeuwfeest vieren.
Het is waar, niet iedereen beziet de Eiffeltoren als de dichter die de toren vergeleek met een ’herderinnetje’ te midden van haar ’kudde van [Parijse] bruggen’. Niettemin komen, net als jij, Pierre, toeristen van over de hele wereld toegestroomd om haar te bekijken — meer dan drie miljoen per jaar! Sommigen gaan naar boven voor het uitzicht. Anderen zijn erin geïnteresseerd souvenirs te kopen in de verscheidene souvenirwinkeltjes of willen per se vanuit het speciale postkantoor op het eerste platform een kaart versturen. Weer anderen blijven nog wat langer om in een van de restaurants op het eerste of het tweede platform van een typisch Franse maaltijd te genieten.”
„Dank je wel voor de rondleiding en voor al die bijzonderheden. Wanneer ik weer bij mijn vrienden ben, zal ik hun zeker vertellen dat ik een ’Grande Dame’ heb ontmoet die bijna 100 jaar oud is en nog steeds stevig op haar benen staat terwijl zij neerkijkt op Parijs.”
[Inzet op blz. 14]
Eiffel nodigde enkele van de sportievere hoogwaardigheidsbekleders uit de 1710 treden te beklimmen om de toren in te wijden
[Inzet op blz. 15]
Het oorspronkelijke contract bepaalde dat de toren na 20 jaar ontmanteld zou worden
[Illustratie op blz. 13]
Het stalen rasterwerk maakt de toren in verhouding tot zijn hoogte licht in gewicht