Telescopen en microscopen — Welke invloed hebben hun onthullingen op u gehad?
TELESCOPEN en microscopen. Ze hebben verborgen wonderen onthuld: sterrenstelsels van adembenemende afmetingen, micro-organismen zo klein dat er een kwart miljoen op de punt aan het einde van deze zin zouden passen. En hiermee hebben deze instrumenten het wereldbeeld van de mens grondig veranderd. In de oudheid bezag men de hemelen met een religieus ontzag. Sterren en planeten waren goden die een krachtige invloed op het leven van mensen uitoefenden. De mens was er echter stellig van overtuigd dat hij met zijn aarde het middelpunt van het heelal vormde.
Dit wereldbeeld verschafte, zo zegt Edward R. Harrison, hoogleraar in de astronomie, „een vast fundament voor [heidense] religie”, en verleende naar het scheen „betekenis en een doel aan het menselijk leven op aarde”. De indrukwekkende onthullingen van de telescoop lieten niets heel van dit comfortabele universum. De microscoop heeft het mysterieuze weggenomen van dingen zoals bevruchting en geboorte (eens bezien als onbegrijpelijke wonderen — maar niettemin wonderen) en ziekten (eens bezien als een plaag van de goden).
Velen geloven daarom dat de vragen die eens door de religie werden beantwoord, nu het best beantwoord kunnen worden door wetenschappers in witte laboratoriumjassen. Maar is de mens werkelijk zo goed geworden in het waarnemen en meten en analyseren dat er niet langer een God nodig is om wat hij ziet betekenis te geven? Hebben telescoop en microscoop een eind gemaakt aan elke basis voor geloof in het belangrijkste boek over God, de bijbel?
[Kader/Illustraties op blz. 3]
Galilei moet met ontzag vervuld zijn geweest. Op die avond in 1609 had hij zijn primitieve telescoop gericht op die grote boog van licht die men in de oudheid een „cirkel van melk” had genoemd. Met behulp van zijn telescoop (links) kon Galilei zien wat geen menselijk oog nog had gezien: De Melkweg was „een opeenhoping van ontelbare sterren”.
Iets meer dan 70 jaar later tuurde een Nederlandse koopman, Antoni van Leeuwenhoek, ook door een eigengemaakte vinding van glas en metaal (onder). Bij hem was niet sprake van een officiële wetenschappelijke scholing; lenzen slijpen en polijsten was min of meer zijn hobby. Met deze lenzen construeerde hij echter primitieve versies van een instrument dat de mensheid toegang zou verlenen tot een universum van een ander soort: de microkosmos, waar een druppel water of een theelepeltje aarde zou blijken te krioelen van leven.