Hebt u volledig orde op zaken gesteld?
Door Ontwaakt!-correspondent in Zuid-Afrika
TOEN haar echtgenoot onverwacht aan een hartaanval overleed, was het te laat om nog vragen te stellen. De nalatenschap was een warboel. Niemand wist eigenlijk waar hij moest beginnen. Schuldeisers van wie niemand nog ooit had gehoord, begonnen hun opwachting te maken. De ervaring van deze Zuidafrikaanse huisvrouw laat goed uitkomen hoe belangrijk het is dat men zijn zaken volledig op orde heeft.
Er is alle reden toe om ervoor te zorgen dat personen die van iemand afhankelijk zijn, na diens dood een duidelijk beeld hebben van hun financiële positie.
Het zou goed zijn verzekeringspolissen, trouwboekje, koopakten, ziektekostenverzekeringen en andere documenten die rechtstreeks betrekking hebben op een nalatenschap, bij elkaar te bewaren of in elk geval een lijstje te hebben waarop staat aangegeven waar ze zich bevinden.
Het kan bovendien erg praktisch zijn een lijst te maken van alle belangrijke bezittingen — zowel roerend als onroerend goed — en ook eventuele schulden. Nauwkeurige kennis van schulden zal de nabestaanden beschermen tegen uitbuiting. Soms worden leningen bij overlijden kwijtgescholden, mits men tijdig de bank of instelling op de hoogte stelt. Al zulke gegevens kunnen, zonder de inhoud ervan te onthullen, bij een vertrouwde vriend in bewaring worden gegeven of weggeborgen worden op een plaats waar men er in geval van nood bij kan. Een safeloket kan ook goede diensten bewijzen, mits meerdere personen een machtiging hebben. En ten behoeve van een eventuele executeur-testamentair, iemand die belast is met de uitvoering van een testament, dient er ook een lijstje te zijn van alle bekende familieleden en hun adressen.
Hoewel de wetten van land tot land verschillen, bestaat er altijd wel een of andere voorziening om de bezittingen ordelijk onder de erfgenamen van een overledene te verdelen. Bij bepaalde Afrikaanse stammen is het de gewoonte dat een van de oudere leden van de familie een verdeling van de bezittingen tot stand brengt. In Nederland gaat de nalatenschap, wanneer er geen testament bestaat, automatisch in zijn geheel naar de overblijvende huwelijkspartner en de kinderen, of als die er niet zijn, naar verwanten in verdere graad. Verwanten in rechte lijn zijn nooit volledig te onterven, ook niet bij testament; ze behouden altijd het recht op een bepaald minimumdeel.
Hoewel bovenstaand erfrecht dus bij de wet geregeld is, kan het toch zijn dat men zijn bezit graag op een bepaalde wijze verdeeld ziet, dat men zijn echtgenote een groter deel van de erfenis wil schenken of bijvoorbeeld wil garanderen dat zij over haar huis kan blijven beschikken (het kan blijven bewonen, verhuren, er hypotheek op kan nemen, enzovoort). Ook is het mogelijk dat men nog andere personen of instellingen buiten de wettelijke erfgenamen om wil begunstigen. Met dat doel kan er een testament worden opgesteld. Een testament biedt ook de mogelijkheid om niet-financiële zaken, als de benoeming van een voogd, te regelen, iets wat vooral in het geval van een alleenstaande ouder erg belangrijk kan zijn.
Een testament of uiterste wilsbeschikking heeft pas geldigheid wanneer het overeenkomstig de bepalingen van de wet is opgesteld. Wanneer iemand een testament opstelt, kan hij een executeur-testamentair benoemen die de nalatenschap zal verdelen en afwikkelen zoals in het testament is uiteengezet. In het geval dat de schulden de waarde van de bezittingen overtreffen, kan een erfgenaam de erfenis verwerpen. Neemt hij echter alvast wat goederen mee naar huis, dan geldt dit als een ’daad van aanvaarding’, als een teken dat men met de erfenis accoord gaat. Indien men de erfenis aanvaardt, is men met zijn hele vermogen aansprakelijk voor de schulden. Om dat te voorkomen, is het mogelijk de erfenis te aanvaarden „onder het voorrecht van boedelbeschrijving” zoals dat heet. In dat geval behoeft men de schuldeisers niet meer te betalen dan de nalatenschap groot is.
Hoe gaat nu het opstellen van een testament in zijn werk? Het meest gebruikelijke testament is het testament „bij openbare akte”. Dit wordt opgemaakt ten overstaan van een notaris en in tegenwoordigheid van twee getuigen. Daarnaast kent men nog het „holografische” ofwel zelfgeschreven testament dat in open of gesloten toestand bij een notaris in bewaring wordt gegeven, die daarvan in tegenwoordigheid van twee getuigen een akte opmaakt. En tevens is er het zogenaamde „geheim testament”, dat in gesloten en verzegelde vorm in tegenwoordigheid van vier getuigen ter bewaring aan een notaris wordt overhandigd.
Zolang de erflater leeft, kan hij natuurlijk zijn testament herroepen. Dit kan niet mondeling worden gedaan, maar wordt gewoonlijk tot stand gebracht door een nieuw testament op te stellen.
Een testament opstellen kan een ingewikkelde zaak zijn, vooral wanneer er meer belanghebbenden zijn, of wanneer inkomsten die voortvloeien uit beleggingen of onroerend goed, op een specifieke wijze toegewezen moeten worden. Daarom is het zeer verstandig hierbij bekwame hulp te zoeken.
Wiens oog daar niet op is getraind, zal niet opmerken dat zijn formulering aanleiding zou kunnen geven tot wettelijke problemen of dat bepaalde noodzakelijke procedures over het hoofd zijn gezien. Met het oog hierop is het opstellen van een testament meestal niet iets wat men zonder de hulp van een notaris kan doen.
Een andere factor die aandacht verdient, is de vraag of een testament niet verouderd is. Zelfs de beste testamenten hebben weinig waarde als ze niet langer in overeenstemming zijn met de feiten. Omstandigheden veranderen en een testament dient gewijzigd of herzien te worden om aan de nieuwe vereisten te voldoen.
Een wilsbeschikking die niet bij een notaris berust, geldt voor de wet niet als testament. Wel geldig is in Nederland een „codicil”, een document dat door de erflater zelf geheel met de hand is geschreven, gedateerd en ondertekend, en dat mag gaan over zaken als: het vermaken van kleren en sieraden en bijzondere meubelen, allemaal apart omschreven, en van boeken. Maar een geldsom, hoe klein ook, kan niet bij codicil worden vermaakt. Een codicil is niet aan te bevelen omdat men nooit weet of het gevonden zal worden en, zo ja, of het ooit zal worden uitgevoerd.
Natuurlijk verwachten christenen spoedig in Gods nieuwe ordening te leven, waarin „de dood niet meer zal zijn”. Maar tussen nu en dat moment is het leven vol onzekerheden en blikt de dood ons aan alle kanten tegen. Dat feit kan men niet ontkennen (Pred. 3:19; Openb. 21:4). Vooral een christelijk gezinshoofd weet dat hij de verantwoordelijkheid heeft om voor de leden van zijn gezin te zorgen.
Tijdens zijn leven werkt hij hard om in geestelijk en materieel opzicht voor zijn gezin te zorgen (1 Tim. 5:8). Zou hij er dan ook niet zeker van willen zijn dat ze goed verzorgd zijn wanneer hij zou komen te overlijden? Bovenstaande regelingen kunnen voorkomen dat ze in een chaos belanden op een moment dat ze daar met de minste kans op succes het hoofd aan kunnen bieden.
[Illustratie op blz. 6]
TESTAMENT VAN