Me Top Puspus Su Ku In Sang Me Kasru!

KAS in kai puspus su oasr ke buk puspus su orekla ke pal inge in sang me kasru yok nu sin met nukewa su sun ma upa puspus ke moul lalos ke pal inge. Baibel el tia ou inge. Fwinne kas in kai su oasr ka el ku in kasru met puspus su sun me keok, kas in kai lun Baibel el tia nu sin met nukewa su sun ma upa mukena. Kas in kasru su oasr ka el kasru sie met in tia orala ma tafongla su ku in oru moul in arlanu upa.

Baibel el ku in “sang lalmetmet nu sin met nukin, nu sin met fwusr etauk a lalmetmet.” (Soakas 1:4) Kom fwin orekmakin kas in kai su oasr in Baibel, “liyaten fwa liyekomyung, etauk fwa sruokkomi, in molikomla liki inkanek lun ma koluk.” (Soakas 2:11, 12) Nunku ke kutu me srikasrak ke inkanek mwo in orekmakin kas in kai lun Baibel ku in karungin mano fukoko lom, akmwoye moul in sou lom, a in oru kom in sie met orekma mwo ku employer mwo.

Fwasr Liki In Orekmakin Alcohol Alukela Ma Fwal

Baibel el tia lain orekmakinyen alcohol ke inkanek fwal. Met sap Poul el akkalemye ke ma lane puspus su tuku ke wain ke el sang kas in kai nu sel Timote sie met fwusr: “Nik kom numla kof mukena, a eis kutu srisrik wain ke insiom a ke mas lom su fusus in tuku.” (1 Timote 5:23) Kutu pa fus in Baibel el akkalemye la God el orala wain in orekmakinyuk tia nu ke ono mukena. Wain el akkalemyeyuk oana ma se su ku in “akinsemwomwoye insien met.” (Sam 104:15) Tusruktu, Baibel el sang kas in sensen in tia ekla oana sie met kos ku “met srui ke wain.” (Taitus 2:3) El akkalemye: “Nik kom muta inmasrlon met nim wain, inmasrlon met kainmongo. Tu met srui a met kainmongo fwa tuku nu ke sekasrup.” (Soakas 23:20, 21) Mea fwa sikyak fwin kas in kasru mwomwo inge tia orekmakinyuk? Loang akmwoye nu ke ma sikyak in kutu an.

Me rid lun World Health Organization su pangpang Global Status Report on Alcohol 2004 el akkalemye: “Ke ma upa puspus ke sripen alcohol ku wain met Ireland elos orekmakin €2.4 billion [$3 billion, U.S.] nu ka ke kais sie yea.” Wekunang lupan mani yok oana me aktoasr su orekmakinyuk nu ka pa “lupan mani ke healthcare (€279 million), lupan mani inge sang moli accident puspus ke inkaneku (€315 million), lupan mani orekmakinyuk ke orekma in akmas su kupasr nu ke orekmakinyen alcohol (€100 million), wangin ma aksafyeyukla ke niyen orekma ke sripen met elos tia som orekma ke sripen ma upa ke orekmakinyen alcohol (€1034 million),” report se inge el akkalemye.

Molin me keok lun met puspus el yok sripe liki lupan mani su orekmakinyuk nu ke orekma sesumwos su kupasr nu ke alcohol. Ke sie me pupulyuk, in an Australia, ke lusen sie pal su oasr ke malem 12 mukena, pus liki tausan lumfoko sin met elos keok ke sripen orekma sulallel lun met puspus su srui. In an France, orekmakinyen alcohol alukela ma fwal pa sripen orekma sulallel nu in loomu ku ke sou puspus su oasr ke percent 30 ke pise nukewa su sikyak fwin an we. Ke ma sikyak nukewa su arlanu liyeyuk kalem inge, ya kas in kai lun Baibel ke wain ku alcohol el yok sripa a sang me kasru mwomwo nu sum?

Fwasr liki Orekma Puspus su Akfokfokye Mano

In yea 1942, ke pal se orekmakinyen paip ku sismok el nunkeyuk mu arlanu pengpeng, magasin se inge Tauer in San el sang kasru yok nu sin met nukewa su ridi ma inge in liye a akilen la orekmakinyen paip ku tobacco el kunausla akwuk mwomwo lun Baibel a ma inge enenu in tia orekmakinyuk. Ke sie me lutlut su simusyukla in yea san na el akkalemye ke sripe mwomwo nu sin met nukewa su lungse in akinsemwomwoye God la elos enenu in akos masap lun Baibel in “aknasnasye [elos sifwana] liki ma fokfok nu kemwa in ikwe a ngun.” (2 Korint 7:1) Ke pal inge, tokin yea 65 somla, ya kas in kai lun Baibel inge el akpayeye la arlanu mwo?

In yea 2006 u se inge World Health Organization el akkalemye ke orekmakinyen tobacco oana “sripe yok akluo su oru metu in mise fwin fwalu.” Kais sie yea, oasr million limekosr kutu sin met elos mise ke sripen orekmakinyen tobacco. Fwin srikeyuk nu ke pisen met su mise ke mas se inge su pangpang HIV/AIDS kais sie yea oasr million tolu su mise ka. In century ak20, orekmakinyen paip ku sismok el uniye met puspus su piselos motkoyuk mu oasr ke 100 million, su apkurun nu ke pisen met su uniyuki ke meun nukewa su orek ke century se inge. Aok, etauk a lalmetmet in fwasr liki orekmakinyen paip ku tobacco el akosyuk sin met puspus ke pal inge.

“Kaengla Liki Orekma lun Kosro”

Met puspus elos tia arlanu lungse in eis ku akos ma Baibel el akkalemye ke futoto lun mokul a mutan. Tia oana sie nu ke ma puspus su elos lulalfongi ka ke sripen kas in kaifwe lun met puspus ka, Baibel el tia lain orekma nukewa lun mokul a mutan in osun ke mano in akkalemye lungse lalos. Tusruktu Baibel el akkalemye ke kas in kasru mwomwo ke inkanek fwal in akkalemye lungse lun mokul a mutan nu sin sie sin sie. Baibel el luti la osun lun mano lun mokul a mutan el ku in orek mukena in masrlon mokul a mutan su payuk nu sin sie sin sie. (Genesis 2:24; Mattu 19:4-6; Hibru 13:4) Osun ke mano el sie inkanek nu sin siyanyen in akkalemye a eis pulakinyen lungse paye. (1 Korint 7:1-5) Kutena tulik srisrik su isusla sin siyanyen payuk elos eis ma lane ke karungin lun papa a nine su karungin sie sin sie.​—Kolosse 3:18-21.

Ke orekma lun kosro su arlanu fokfok, Baibel el akkalemye ke sie masap ka: “Komwos in kaengla liki kosro.” (1 Korint 6:18) Mea sie sripe nu ke masap inge? Fus se inge el akkalemye pa: “Ma koluk nu kemwa su sie met el oru ma inge ma likin manol, a el su oru kosro el oru ma koluk nu ke manol sifwana.” Mea fwa sikyak fwin kas in kasru lun Baibel ke osun ke mano lun mokul a mutan tia akosyuk?

Nunku ke ma sikyak fwin an United States. Ke mutanfwal se inge oasr pisen met fwusr su pututuyak su yok emeet in masrlon mutanfwal kasrup puspus​—su oasr ke 850,000 ke kais sie yea. Pus sin awowo su tia putatla ku anwuki elos osweyukla sin nine puspus su tia payuk. Wangin alolo ka la, pus sin nine inge su srakna fwusr elos karungin tulik natulos ke ku lalos kewa ke lungse a me kai, a oasr kutu selos kutangla in oru ma inge. Tusruktu, oasr me akpayeye puspus la tulik mokul puspus nutin nine puspus su srakna fwusr elos oru ma koluk a som kaul in niyen prison a tulik mutan puspus elos pututuyak a elos ekla nine su tia payuk. Tokin el kalweni statistics ke yea puspus somla, researcher se inge Robert Lerman el simusla: “Ma ekla inge su pise u arlana yokyokelik nu ke kain in sou su oasr nine ku papa mukena in oru orekma in karungin nu sin sou su saap pa inge kutu sripen ma upa puspus, oana ke percent yok ke pisen tulik su tui ke lutlut lalos ke loom lutlut, ma upa nu ke orekmakinyen alochol a ono koluk, pututuyak lun met fwusr puspus a oswela tulik srisrik puspus, a orekma koluk su orek sin tulik fwusr puspus.”

Met puspus su lungse in orek kosro elos sun pa ma upa, kemwana ke mano a nunak. Ke sie me pupulyuk, ke me rid inge Pediatrics el reporti: “Oasr data su akkalemye ke met fwusr su lungse in oru orekma in osun lun mano nu sin mokul a mutan elos ku in sun me sensen yok su elos pulakin ke me asor yok a suk in onelosi sifwana.” Ke kutupa me sensen nu ke mano fukoko, u se inge American Social Health Association el akkalemye: “Pus liki tafwu ke pisen met nukewa [fwin an United States] fwa eis STD [mas se su ku in sikyak ke osun lun mano lun mokul a mutan] ke kutu pal ke moul lalos.” Nunku ke inse ngal a me keok su ku in tia sikyak fwin kas in kasru mwomwo lun Baibel ke osun lun mano nu sin mokul a mutan el orekmakinyuk!

Musai Fototo Mwomwo lun Sou

Baibel el tia sang kas in sensen mukena ke oiya koluk puspus. Loang akmwoye nu ke kas in kasru mwomwo su oasr ka ke oiyen akmwoyeyen moul in sou.

Kas lun God el akkalemye: “Mokul tuma elos in lungse pa mutan kielos sifwana oana manolos sifwana.” (Efesus 5:28) Elos tia enenu in aksrikyela saokiyen mutan kiyelos, a mokul payuk elos enenu in muta yurolos “oana ke lalmetmet, a akfulatye mutan, oana alu munas liki komwos.” (1 Piter 3:7) Ke me akukuin ku ma upa su ku in sikyak, Baibel el sang kas in kai nu sin mokul payuk nukewa: “Komwos in lungse mutan kiomwos, a tia srasrol [kasrkasruk, New World Translation] nu selos.” (Kolosse 3:19) Ya kom tia insese ka la sie mokul payuk su orekmakin kas in kasru inge fwa oru mutan kiyel in akkalemye lungse a sunak nu sel?

Nu sin mutan payuk nukewa Baibel el sang kas in kasru inge: “Mutan kie, komwos in akpusiselye komwos nu sin mokul tumomwos, oana nu sin Leum, tu mokul el sifwen mutan kiye, oana Kraist el ouyepa sifwen congregation . . . Mutan payuk fwa akkalemye sunak paye nu sin mokul tumal.” (Efesus 5:22, 23, 33, NW) Ya kom tia nunku mu sie mutan su akos kas in kasru inge mokul tumal fwa akkalemye lungse paye nu sel ke el kaskas nu sel?

Ke orekma in sang akpa nu sin tulik, kas in kai lun Baibel nu sumwos papa a nine pa komwos in sramsram nu sin tulik nutumwos “ke kom muta in lom sum, a ke kom fwasr inkaneku, a ke kom onu, a ke kom tukakek.” (Duteronomi 6:7) Papa nukewa elos sapkinyuk in sang nu sin tulik natulos me luti mwomwo ke oiyen moul nasnas a me kai ke inkanek kulang. “A komwos, papa tuma, komwos in tia angon tulik nutumwos nu ke mulat; a komwos in oakoakelos in kai a kaiyuk lun Jeova,” Kas lun God el akkalemye. (Efesus 6:4) Aok, tulik elos sapkinyuk pa: “Komwos in akos papa tumomwos a nine kiomwos,” a “akfulatye papa tumom a nine kiom.”a​—Efesus 6:1, 2.

Ya kom nunku a pula mu sou puspus elos ku in eis me insemwomwo ke orekmakinyen kas in kasru inge? ‘Aok,’ saap kom fwak, ‘ma inge el luman mwo, tusruktu ya ma inge orekma na paye?’ Kut suli kom in muteta nu ke sie Kingdom Hall lun Met Lo lun Jeova ke an sum. In an se inge kom ku in osun nu sin sou puspus su kafweang yok in orekmakin kas in kai mwomwo lun Baibel. Kom sramsram nu selos. Liye ke inkanek mwo met nukewa lun sou elos akkalemye ke oiya mwomwo nu sin sie sin sie. Kom sifwana fwa ku in liye la fwin moulkinyuk akwuk mwomwo lun Baibel el ku in oru sou puspus in insemwomwo na paye!

Sie Met Orekma Mwo a Alken a sie Employer su Paye a Oaru

Mea Baibel el akkalemye ke kafweang yok nu ke sie orekma in sruokya mwo pal nukewa in tia sisla? Baibel el akkalemye la sie met orekma su utuftuf ke orekma lal el fwa aksaokyeyuk a akinsemwomwoyeyuk. Togusra Solomon el siyuk: “Ya kom liye sie met alken in orekma lal?” “El fwa tu ye mutun togusra.” (Soakas 22:29) Ke luma saye, “met alsrangesr” el oana sie me akkoluk su oana “kulas ke muta” lun leum lal. (Soakas 10:26) Baibel el akkeye met orekma nukewa in paye a alken. “El su pusr, lan tia sifwil pusre, a mwo liki tu lan orekma, orala ke paul mao ma mwo.” (Efesus 4:28) Kas in kai inge el fwal fwinne leum se el tia liye orekma. “Komwos in akos leum lomwos, fwal nu ke ikwe, in ma nu kemwa, tia ye mutalos mukena, oana elos su akisemwomwoye met, a ke inse sumwos wi sangeng sin Jeova.” (Kolosse 3:22, NW) Kom fwin sie employer ku met su ma la orekma, ya kom tia aksaokye met orekma su orekmakin kas in kasru inge?

Nu sin employer nukewa, Baibel el akkalemye kas in akesmakinye inge: “Fwal nu sin met orekma in eis me mol lal.” (1 Timote 5:18) Masap lun God nu sin met Israel el sapkin met nukewa su ma la orekma in sang me moul mwo a fwal nu sin met orekma lalos. “Nik kom akkemkatuye met tulan lom, ku pusrel. Me mol lun met kulansap su orekma ke ma mol fwa tia on yurum fong fon se nu ke lututang,” Moses el simusla. (Livitikus 19:13) Ya kom tia insemwomwo in orekma nu sin sie employer su akos a orekmakin masap lun Baibel a sang me moul lom ke inkanek mwo a fwal?

Sie Sropon Lalmetmet su Mwo Emeet

Ya ma inge aklutye kom la Baibel su simusyukla in pal meeta oasr kas in kasru ka su mwo a yok sripe ke pal inge? Tia oana sie nu ke buk puspus su kas in kasru ka el tila fwal a mwo nu ke pal inge, tusruktu sripe se su sang kasru Baibel in fwal a mwo nu ke pal inge pa ke koanon ma inge tia tuku ke kas lun met, a “kas lun God.”​—1 Tessalonika 2:13.

Kut akkeye kom in sakunla in oasr pal mwomwo in eis etauk yok ke koanon Kas lun God. Kom fwin oru ou inge, kom fwa mutamwauk in akkeye lungse paye nu sin Met Orala Baibel, Jeova God. Orekmakin kas in kasru lal su el akkalemye, a kom fwa ku in akilen la ma inge karungin a kasre kom yok in akmwoye moul lom. In oru ou inge, kom fwa “kalukyung nu sin God, a el fwa kalukot nu sum.” (Jemes 4:8) Wangin kutena buk saye su ku in kasre kom ke kain in inkanek ou inge.

[Footnote]

[Picture on page 4]

Ya kom nunku mu akwuk lun Baibel ke orekmakinyen wain ku alcohol el mwo a sang kasru?

[Picture on page 5]

Ya kom insese ke kas in kasru lun Baibel in tia orekmakin tobacco?

[Pictures on page 7]

In akos kas in kasru lun Baibel el ku in akmwoye moul in sou

[Picture Credit Line on page 5]

Globe: Based on NASA photo