YAC KOM ETUH?
Yac mwet archaeologist konwacack ma pucspucs ma ac kuh in ahkpwacyeye ma sihmlac in Bible uh?
Mwe rit se inge Biblical Archaeology Review ahkkahlwemye muh mwet “50” ma sruhmuhnyuck in Bible, Genesis nuh ke Malachi, kuh in ahkpwacyeyuck ke pacl inge ke srihpen ma konweyuckyak sin mwet archaeologist. Ma konweyuckyak inge pa inen tohkohsrah 14 luhn acn Juda ac Israel, wekuhnacng mwet ma pwengpweng ac arlac etweyuck oacna David ac Hezekiah, ac mwet ma tiac arlac etweyuck oacna Menahem ac Pekah. Ahkkahlwemyeyuck pac ke ma sihmlac inge pa Pharaoh lihmekohsr, ac tohkohsrah 19 luhn acn Assyria, Babylon, Moab, Persia, ac acn Syria. Tuhsruhktuh, tiac tohkohsrah muhkwena pa sruhmuhnyuck ke ma suhmuhslah in Bible ac ke record luhn mwet archaeologist. Mwet ma tiac arlac etweyuck oacna mwet tol fuhlwact, sie mwet sihm, ac kuhtuhpac mwet kol sahyac ah wi pac kac.
Mwe rit se inge fahk pac lah, oasr “mwe ahkpwacyeye wo pucspucs” ke mwe akihlenyacn mwet nuhkewa ma sruhmuhnyuck inge uh. Ahok, ma suhmuhslah in Bible uh, muhtwacwacack Matthew nuh ke Fwackyuk sruhmuhn pac ke mwet pucspucs ma etweyuck ah, ac oasr mwe ahkpwacyeye pucspucs nuh kac ma konweyuckyak sin mwet archaeologist. Kuhtuh sin mwet inge pa Herod, Pontius Pilate, Tiberius, Caiaphas, ac Sergius Paulus.
Ngac lion uh wacngihnlac liki acn pucspucs ma sruhmuhnyuck in Bible uh?
Mihsenge, lion uh wacngihnlac in sahk uh ac ke yen mwesis fin acn Israel, ne ohinge oasr pacl 150 ke ma Suhmuhslah uh ma sruhmuhn ke ma orahkrahk inge. Ac ma inge ahkkahlwemye lah mwet sihm pucspucs luhn Bible etuh na pwacye ke kosro inge. Ma suhmuhslah inge kwacna orekmakihn kosro inge oacna mwe puhpuhlyuck, finne ohinge, kuhtuh ma suhmuhslah uh sruhmuhn ke pacl se mwet uh lain kuh uniyac lion. Ke sie mwe puhpuhlyuck, Samson, David, ac Benaiah, eltahl etweyuck muh uniyac lion uh. (Mwet Nununku 14:5, 6; Sie Samuel 17:34, 35; Luo Samuel 23:20) Oasr pacl lion uh uniyac kuhtuh mwet.—Sie Tokosra 13:24; Luo Tokosra 17:25.
In pacl meet ah, kain in lion inge fin acn Asia etweyuck pac pacna (Panthera leo persica) pa muhta, kwacna liyeyuck muhtwacwack acn Asia Minor ac Greece nuh acn Palestine, Syria, Mesopotamia, ac acn India. Mwet uh sahngweng, karuhnguhnuhltahl liki lion uh, ac ahksacohkye pac ma inge, ma orakrak inge kwacna ahkkahlwemyeyuck ke museum se inge pangpang Near Eastern, oacna ipin art kac uh. Oasr pac ma srohlaclah ke lion uh ma oreklac ke brick ma saromrom uh orekmakihnyuck oacna mwe nahwelah ke Prosessional Way luhn acn Babylon.
Oasr pac report ma sruhmuhn ke un mwet suc sruh lion ac uniyac in acn Palestine ke sahflahiyen yac 1100. Tukun yac 1300, lion uh wacngihnlac tiac sifwil liyeyuck in acn se inge. Tuhsruhktuh, oasr kuhtuh report fahk muh lion uh srackna liyeyuck fin acn Mesopotamia ac Syria nuh ke yac 1800, ac in acn Iran ac Iraq nuh ke muhtwacwackiyen yac 1900.