Uumissuineq qaquguluunniit soraarumaarpa?
TV-KKUT nutaarsiassanik aallakaatitat ikittuinnaagaluilluunniit takusimagukkit uumissuineq ilinnut takornartaanavianngilaq. Uumissuineq tassaavoq silarsuarmi toqoraanernut aammik kuisinertaqaqisunut ullut tamaasa pisartunut aallaaviusoq. Belfastimit Bosniamut, Jerusalemimit Johannesburgimut inuit pisuussuteqanngitsut alianartumik toqoragaasarput.
Eqqugaasut saassussisiminnit ilisimaneqanngingajattuaannarput. Taakkua „ajortuliatuarisarpaat“ akerlerineqartunut ilaanertik. Pisartuni amiilaarnartuni toqutaasut ilaat tassaasinnaapput siusinnerusukkut pikitsitsilluni amiilaarnartulianut akiniaanermi imaluunniit „naggueqatigiinnik nungusaanermi“ eqqugaasut. Nakuusernerit suugaluartulluunniit akerariit akornanni uumissuinerup sualutsikkiartorneranut aqqutaasarput.
Uumissuinerit amiilaarnartut tamakkua amerliartuinnarsorinarput. Naggueqatigiit, inuiaqatigiit kiisalu naggueqatigiiaat upperisarsioqatigiilluunniit akornanni aammik kuisinertalimmik akersuunnerit malunnarsiartuinnarput. Uumissuineq qaquguluunniit nungutitaajumaarpa? Tamanna akiniarlugu uumissuinermut pissutaasut paasiniartariaqarpavut, uumissuisussanngorlutami inunngorsimanngilagut.
Uumissuinermut aallaaviusunik siaruarterineq
Zlata Filipovic, niviarsiaraq Bosniami Sarajevomiu, uumissuinissamik suli ilinniarsimanngilaq. Ullorsiutimini allalluagaasuni naggueqatigiinni nakuuserneq pillugu allappoq: „Aperiuarpunga: ’Sooq? Suna pillugu? Kina pisuua?’ Aperigaluarpunga, akissutissaqanngilarli. . . . Ikinngutima niviarsiaqqat akornanni, ikinngutitta akornanni, ilaqutariit iluanni Serbiamioqarpoq, Kroatiamioqarluni muuamaakkoqarlunilu. . . . Ajunngitsunik, ajortuniunngitsoq, akoqarpugut. Ajunngitsullu akornanni Serbiamioqarpoq, Kroatiamioqarluni muuamaakkoqarlunilu, soorluttaaq ajortut akornanni taamaattoqartoq.“
Akerlianilli inersimasorpassuit allatut eqqarsartarput. Eqqarsartarput uumissuinissamut pissutissaqarluarlutik. Sooq?
Naapertuilluanngissuseq. Uumissuinermut tunngaviusoq tassaagunarpoq naapertuilluanngissuseq naqisimanninnerlu. Soorlu Biibilimi oqaatigineqartoq: „Ilisimassusillip inoqutini qunusiarigunigit imminut sianiitsunngortissaaq.“ (Nalunaajaasup oqaasii 7:7) Inuit malersugaagaangamik peqqarniitsuliorfigineqaraangamilluunniit naqisimannitsitsik uumissoqqajaasinnaasarpaat. Pissutissaqarsorinanngikkaluartorlu imaluunniit ’sianiitsuliorpallannerugaluartoq’ uumissuineq amerlanertigut eqimattakkuutaanut sammitinneqartarpoq.
Naapertuilluannginneq piviusoq takorluugaannarluunniit uumissuinermut tunngaviusinnaagaluartoq, taanna kisivimmi pissutaanngilaq. Tunngaviusoq alla tassa ajorinninneq.
Ajorinninneq. Ajorinninneq amerlanertigut naggueqatigiinnik imaluunniit inuiaqatigiinnik aalajangersimasunik ilisimasaqannginnermik aallaaveqartarpoq. Tusatsiakkat iluaaginninnerluunniit sakkortooq imaluunniit inuit ataasiakkaat arlallilluunniit ajortumik misigisaqarfigineqarsimanerat pissutigalugit inuit ilaat naggueqatigiit inuiaqatigiilluunniit ilaannik ajortumik pissuseqarneraalersarput. Ajorinninneq sorlanissimariaraangat tamanna inuit eqqortumik takunnissinnaajunnaarutigisarpaat. „Inuit ilaat uumigaavut taakkuninnga ilisimasaqannginnerput pissutigalugu; ilisimasaqarfigilerusunngilavullu uumigigatsigik,“ taama allaatiginnittartoq tuluk Charles Caleb Colton maluginiagaqarpoq.
Akerlianilli naalakkersuisut oqaluttuarisaanermillu ilisimatuut piaaralutik ajorinninneq siuarsarniartarpaat politikkikkut inuiaassusermilluunniit pingaartitsinermut siunertanut. Hitler tamakkununnga assersuutigineqarsinnaalluarpoq. Georg, siusinnerusukkut Hitlerip inuusuttunut peqatigiiffianut ilaasortaasimasoq oqarpoq: „Nazistit sunniiniutaasa juutinik uumissuinissamik ilinniarteqqaarpaatigut, taava russinik kiisalu ’Naalagaaffiup akeraanik’ tamanik. Kingusinnerusukkut inuusuttunngorama paasivara salloqittagaasimallunga.“ Nazistit nalaanni Tysklandimi allanilu inuiaassutsimik pingaartitsinissap, uumissuinermut tunuliaqutaasut ilaata, kaammattuutigineqartarneratigut naggueqatigiinnik uumissuineq naapertuilluartunngortinneqartarsimavoq.
Inuiaassutsimik pingaartitsineq, naggueqatigiinnik pingaartitsineq kiisalu naggueqatiginngisanik immikkoortitsineq. Oqaluttuarisaanermik ilisimatuup Peter Gayip atuakkiamini The Cultivation of Hatred (Uumissuinermik pingaartitsineq) sorsunnersuup siulliup aallarteriataarnerani susoqarsimanera allaatigaa: „Ilumoorfiginneriaatsinit assigiinngitsunit tamanit inuiaassutsimik pingaartitsinerup suut tamaasa akimorpai. Nunagisamut asanninnerup nunagisamillu akeraasunut uumissuinerup 1900-kkunni takutinneqartut saassussisinnaanissamut pissutaasinnaanerat uppernarsaataapput.“ Tyskit inuiaassutsimik pingaartitsinermik misiginerannit erinarsuut sorsunnermut tunngasoq ’Tuluit Nunaannut uumissuinermik erinarsuut’ nuannarisaaqqilerpoq. Tuluit Nunaanni Frankrigimilu uumissuiumatuut tyskit sakkutuuisa arnanik pinngitsaaliisarnerannik naalungiarsunnillu toqoraasarnerannik eqqunngitsuliorlutik tusaamanerlugaatitsiniartarsimanerannik Gay oqaluttuarpoq. Tuluit sakkutuuisa ilaat Siegfried Sassoon tuluit sorsunnissamut ussassaarutaanni qitiutitanik nassuiaavoq: „Tyskit toqorarneqarnissaannik siunertaqartillugu inuk pinngortinneqarporlusooq.“
Inuiaassutsimik pingaartitsineq assigalugu naggueqatigiiussutsimik ingasaassilluni pingaartitsineq naggueqatigiit allat uumissorneqarnissaannut aallarniutaasinnaavoq. Afrikami nunat ilarpassuini naggueqatigiinnik pingaartitsineq uumissuinermik suli pilersitsisarpoq, naggueqatiginngisanillu immikkoortitsineq Europami nunani killerni Amerikamilu Avannarlermi suli ajornartorsiutaalluni. Siunissami inuiaassutsimik pingaartitsinermut ilanngulluni avissaartuutsitsilersinnaasoq tassaavoq upperisarsiorneq.
Upperisarsiorneq. Silarsuarmi aaqqiagiinnginnerit aqukkuminaannerpaat amerlanerit upperisarsiornermut sakkortuumik attuumassuteqarput. Irlandimi Avannarlermi, Kangiani Qiterlermi allanilu inuit upperisarsiornertik pissutigalugu uumissugaasarput. Ukiut hundredellit marluk matuma siornatigut atuakkiortoq tuluk Jonathan Swift ima maluginiagaqarpoq: „Upperisarsiorneq uumissuinissamut naammattoq asaqatigiinnissatsinnulli amigartoq pigaarput.“
1933-mi Hitlerip Osnabrückimi biskoppi ima ilisimatippaa: „Upperisarsioqatigiit katuullit ukiut 1500-t matuma siornatigut juutinut pissusilersuutigisimasaannut assingusoq ingerlateqqiinnarpara.“ Taamanikkut juutinik uumissuerpaloqisumik malersuinera tyskit upperisarsiornikkut pisortaasa amerlanersaannit avoqqaarineqanngisaannarpoq. Paul Johnson atuakkiamini A History of Christianity (Kristumiussutsip oqaluttuassartaa) allappoq „katuullit toqugunik ikuallagaanissamik piumasaqaammik pigisaqartut oqaluffimmit ilagiinnit avissaartinneqartarsimasut, . . . katersuutsitsivinnili toqoraaffissuarniluunniit sulinissamut inerterneqartarsimanngitsut“.
Upperisarsiornikkut pisortat ilaat uumissuinermik avoqqaarinninnatik pilersitsiinnarsimapput. 1936-mi Spaniami inuinnaat pikitsitsilillarmata Paavi Pius XI talerperliuniat ’Guutimik assortuillutik uumissuinerannik’ avoqqaarinnippoq — naak talerperliuniat katuullinik palasertaqaraluartut. Tamatumunnga assingusumik kardinal Gomá, Spaniami pikitsitsinerup nalaani biskoppiunerusoq, ’sakkulersornani akersuunneqartinnagu eqqissisitsisoqarsinnaannginneraasimavoq’.
Upperisarsiornikkut uumissuinerup sakkukilliartorneranik takussutissaqanngilaq. 1992-imi atuagassiap Human Rights Without Frontiers-ip griikerit ortodoksiusut ilagiivini atorfilittat Jehovap nalunaajaasuinik uumissuinissamut aalassassaarisutut unnerluutigai. Tunngavilersuutitut assersuuterpassuit ilaattut taaneqarpoq griikerit ortodoksiusut palasiisa ilaannik nalunaajaasunik 14-inik ukiulinnik marlunnik unnerluutiginnittumik pisoq. Pasilliutaa suugami? ’Nammineq upperisaminik allanngortitsiniaasimasutut’ pasillerpai.
Uumissuinerup sunniutai
Silarsuaq tamakkerlugu uumissuinerup naatsiiassartai ikkussorneqarput imerterneqarlutillu naapertuilluannginneq, ajorinninneq, inuiaassutsimik pingaartitsineq upperisarsiornerlu aqqutigalugit. Pinngitsoorneqarsinnaanngitsumik inerititai tassaapput kamanneq, puffaassineq, sorsunneq aserorterinerlu. Biibilimi 1 Juánase 3:15-imi allassimasup tamatuma ilungersunassusianik oqaluttuuppaatigut: ’Kinaluunniit qatanngumminik uumissuisoq inuarsimasuuvoq.’ Taamaattumik uumissuinerup atuuffigisaani sumiluunniit eqqissineq — piusimassappammi — navianartorsiortinneqartarpoq.
Elie Wiesel, Nobelip nersornaasiuttagaanik nersornaatisisimasoq juutinillu nungusaalluni malersuinermit aniguisimasoq allappoq: „Aniguisup pisussaaffigaa qanoq pisoqarsimaneranik uppernarsaassalluni. . . . Tamakkua peratarsinnaanerannik inuit mianersoqqussavai, tassa ajussuseq saassusseratarsinnaasoq. Naggueqatiginngisanik uumissuineq, nakuuserneq ingasattumillu nuannaartorisarsorneq suli atugaaqaat.“ Ukiut 20 hundredessaanni oqaluttuarisaanerup uppernarsarluarpaa uumissuineq tassaanngimmat inneq nammineerluni qamittussaq.
Uumissuineq inuit uummataannit sorlaarlugu qaquguluunniit peerneqarumaarpa? Uumissuineq aserorsaataannaava imaluunniit ajunngitsortaqarpa? Misissoriartigu.