“Jehova Nyan Ọne Okhọnlẹn”

Bhi ukpe 1999, ọle ọne ẹmhọn nan rebhe munhẹn. Bhi ọne ẹghe nin, gọvamẹt ọsi France da yọle ghe, Bẹtẹ nọnsẹmhan nọn ribhi France dẹ ha igho uhọnmhọn, ranmhude igho nan rẹ re iyobọ nin ele, nin ele miẹn rẹ na bhi ukpe 1993 rẹ dọ sẹbhi ukpe 1996. Mhan ki da mun ọne ẹmhọn diọbhi ikotu nọn ribhi France. Ọkpakinọn, ele bha bhu ọne ohiẹn nọnsẹn. Bhiriọ, mhan da kie mun ọne ẹmhọn diọbhi ikotu ọbhebhe, ọkpakinọn ele da bhuohiẹn gbe mhan. Ene gbẹloghe ne ribhi enin da miẹn mhan igho nọn ribhi aza ọsi Bẹtẹ. Igho nin ele miẹn mhan le kpọnọ gbera 4.5 miliọn euro ($6,300,000 U.S.). Ikotu natiọle European Court Of Human Right mhan ki mun ọne ẹmhọn je, ranmhude mhan rẹọbhọ ghe, ele dẹ rẹkpa mhan rẹ kie miẹn ọne igho. Ọkuẹsẹ ECHR talọ bhi ọne ẹmhọn, ele da ka tie mhan bi ene rẹkpa gọvamẹt ọsi France gui ẹzọ, rẹ deba ọria ọbhebhe nin ECHR je re, nin mhan dọ do ikolo rẹ fẹghe si a dẹ sabọ re ọne ẹmhọn ọi nọnsẹn, ọkuẹsẹ a mun ọne ẹmhọn diọbhi ECHR.

Mhan da rẹ ha riale ghe, ọne ọria nan je re nin ọle dọ re mhan do ikolo, dẹ sua mhan ọbhọ rẹ zẹ obhi igho khere nin ene gbẹloghe ne ribhi France, beji a ha da sabọ re iriọ re ọkpẹnlẹn ọbhi ọne ẹmhọn nọn ribhi otọ. Mhan lẹnmhin ghe mhan ha zẹ obhi igho khere nin ele hiehie, mhan dẹ gbobọra ebi Baibo tale. Ibhio mhan bhi agbotu re ọkhọle rebhe re ọne igho nin re, rẹ rẹkpa bhi iwẹnna oga nin mhan lu. Bhiriọ, ọ i yi ene gbẹloghe nyan ọne igho. (Mat. 22:21) Ọrẹyiriọ, mhan da yẹ yo ọne ikolo rẹ mun ekpẹn nin ọne ikotu nọn tie mhan.

Ugha ọkpa nọn manman mhọn-ose mhan da do ọne ikolo bhi ECHR. Ọne ikolo nan bha ka munhẹn nọnsẹn. Beji ọne ọria nin ECHR je re ki ha talọ, ọle da yọle ghe ọkhẹke nin Esali Jehova ne ribhi France ha bhi ọne igho na yọle nin ele ha. Mhan ki da wo re osukpa nọọn ọlẹn yọle, “Uwẹ be lẹn ghe ene gbẹloghe ne ribhi France ka miẹn mhan igho nọn kpọnọ gbera 4.5 miliọn euro bhi aza nọnsẹmhan?”

Ọne inọnta nan da wo han ọne ọria nan je re ilo. Ẹghe nin ene rẹkpa gọvamẹt ọsi France gui ẹzọ ki rẹ miẹnkue ghe ele gene miẹn mhan ọne igho nan, emhin rebhe da wo fidenọ. Ọne ọria nan je re da munhẹn wo ha ne ele gui, yẹ wo re ẹjẹje kpẹn ọne ikolo. Mẹn da dọ daghe ọle ghe, Jehova hi ọnọn fi emhin rebhe denọ beji mhan ha da sabọ khọn miotọ bhi ọne ẹmhọn nan. Mhan da wo re eghọnghọn ha khian uwa. Uwedẹ nin Jehova rẹ re emhin rebhe khian da yẹ wo han mhan ilo.

Bhi Jun 30, 2011, ECHR da bhuohiẹn esili nin mhan bhi ọne ẹmhọn. Ele da yọle nin mhan hẹi ha ọne igho uhọnmhọn nan yọle nin mhan ha, sẹyẹ, ele da taman ene gbẹloghe bhi France nin ele re igho nin ele rẹ miẹn mhan le ji mhan, yẹ sun ọlẹn. Ọne emhin ọhan-ilo nan nọn sunu, ọle emhin nọn wo ha gbega Esali Jehova bhi otọ France rẹ dọ sẹbhi ẹlẹnan. Ọne inọnta nin mhan nọọnlẹn, nin mhan bha muegbe ọle bhi otọ, wo fi emhin rebhe denọ, yẹ rẹkpa mhan rẹ sabọ khọn miotọ. Inian ọ wo diabe ọne obhi udo nin Devid rẹ gbe Golayat a. Bezẹle nin mhan da sabọ khọn miotọ bhi ọne ẹmhọn nan? Ranmhude, beji Devid taman Golayat, “Jehova nyan ọne okhọnlẹn.”—1 Sam. 17:​45-47.

Ọnan i yi ẹghe ọhẹnhẹn nin mhan sẹ rẹ khọn miotọ bhi ẹzọ nan ne mhan gui. Arẹmiẹn ghe ene gbẹloghe ne manman mhọn ahu, bi otuẹ kẹkẹ sẹ ne mhan gui ẹzọ, mhan da sẹyẹ wo khọn miotọ bhi ẹzọ ne bun sẹbhi 1,225 nan sẹ gui bhi ikotu ne ke okhun nẹ, ne bun sẹbhi 70 bhi agbaẹbho kẹkẹ, bi bhi ikotu ne ke okhun nẹ bhi ọne otọ agbọn nan rebhe. Ene ẹzọ nan kẹkẹ nin mhan sẹ gui, nin mhan da khọn miotọ, da wo re isẹhoa nin mhan rẹ sabọ ha lu iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua nin mhan lu. Ọ da yẹ wo re isẹhoa nin mhan rẹ rẹban iluemhin kẹkẹ nin agbaẹbho lu ne bha diẹn mun Baibo, yẹ rẹban aranlẹn nan si ọbhi egbe. Rẹ deba ọnin, a da yẹ wo lẹn mhan ọbhi ẹbho ne ga Jehova.

Be mẹn rẹ dọ deba ha gui ọne ẹzọ nan gui bhi Europe yẹ, arẹmiẹn ghe Bẹtẹ Nọn Ke Okhun Nẹ Ọsi Esali Jehova mẹn da ha ga bhi New York, U.S.A.?

ENE BIẸ MẸN WO HA RE ỌYAYA LU IWẸNNA MISHỌNARI

Ọkuẹsẹ a biẹ mẹn bhi ukpe 1956, iwẹnna mishọnari ene biẹ mẹn natiọle George bi Lucille ha lu bhi Ethiopia bhi ẹghe nin ele rẹ yo isiku nọnzi 12 ọsi Giliẹd fo. Ele da hẹ mẹn Philip. Ọnan hi elin nan ha tie okpea ọkpa le bhi ẹkẹ Baibo bhi ore nin ọhẹnhẹn, nọn ha lu iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua. (Iwẹn. 21:8) Bhi ukpe 1957, ene gbẹloghe da mun idobolo ọbhi iwẹnna oga nọnsẹmhan. Arẹmiẹn obhokhan khere mẹn khin ẹghenin, mẹn yẹ wo yere ebi ene biẹ mẹn rẹ ha do ikolo oga yẹ bhi ẹkhokho. Ranmhude obhokhan mẹn khin, mẹn bha ghe ebe sunu bii emhin soso, mẹn da wo ha ghọnghọn. Ọkpakinọn, bhi ukpe 1960 ene gbẹloghe da khu mhan sibhi ọne agbaẹbho re.

Ẹghe nin ene biẹ mẹn ki rẹ diọbhi Wichita, Kansas bhi U.S.A, ele da yẹ wo re ọyaya ha lu iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua beji ele ka rẹ ha lu ọle beji ele lu iwẹnna mishọnari bhi Ethiopia. Ele da wo man mẹn bi obhio mẹn nin okhuo natiọle Judy, rẹ deba obhio mẹn nin ọkpea natiọle Leslie, ebi mhan ha rẹ sabọ re iẹnlẹn nọnsẹmhan rebhe ha ga Jehova yẹ. Ethiopia a da yẹ biẹ ene ibhio mẹn nan veva. Imẹn ki ribhi ikpe 13, mẹn da mianmẹn. Ikpe ea ki gbera, azagba-uwa nọnsẹmhan da diọbhi eji a da guanọ urẹkpa dọ ha ga bhi Arequipa, Peru.

Bhi ukpe 1974 beji mẹn ribhi ikpe 18, Bẹtẹ nọn ribhi Peru da je mẹn bi ibhio mhan nin ikpea enẹn, nin mhan dọ ha lu iwẹnna ọkanẹfan kpataki bhi agbaẹbho kẹkẹ nan bha sẹ da tẹmhọn Osẹnobulua khẹ. Uke oke natiọle Central Andes Mountains, ọle ene agbaẹbho nan ha ye. Ọnan rẹman ghe, mhan dẹ ha tẹmhọn Osẹnobulua man ẹbho ne zẹ urolo Quechua bi Aymara. Moto nọn diabe uwa mhan ha na i diọbhi ene agbaẹbho nan kẹkẹ. Ọ manman wo rẹ mẹn ghọnghọn rẹ yere ebi mhan rẹ ha re Baibo rẹkpa ene ẹbho nin yẹ, ghe, bhi ẹghe nọn bha yẹ ree gbe, Jehova dẹ re ọkpẹnlẹn ọbhi emianmhẹn bi uu, sẹyẹ, a i da yẹ miẹn ọria soso nọn bha miẹn rẹ lu. (Arẹm. 21:​3, 4) Ẹbho ne bunbun da wo miẹn ọne ọta nọn mhẹn ọbhi egbe.

A DA JE MẸN NIN MẸN DỌ HA GA BHI BẸTẸ NỌN KE OKHUN NẸ ỌSI ESALI JEHOVA

Ẹghe nin mẹn rẹ rẹnẹ sẹbhi Peru bhi ukpe 1977, obhio mhan nin Albert schroeder nọn yi ọkpa bhi Otu Nọn Sun Oga, da taman mẹn nin mẹn gbẹn vuọn ebe nan rẹ tie ẹbho vae bhi Bẹtẹ, yẹ je ọle diọbhi Bẹtẹ nọn ke okhun nẹ ọsi Esali Jehova. Mẹn da wo gene lu iriọ. Ọ bha sẹ bue gbe, a da tie mẹn nin mẹn dọ ha ga bhi Bẹtẹ bhi Jun 17, 1977. Ene khiẹn-khiẹn Bẹtẹ bi ene hẹnhẹn emhin bhi Bẹtẹ, mẹn deba ha wẹnna bhi Bẹtẹ bhi ẹkẹ ikpe enẹn.

Bhi Jun 1978, imẹn da miẹn obhio mhan nin okhuo ọkpa natiọle Elizabeth Avallone, bhi usikoko nọn nẹ nin agbaẹbho kẹkẹ kugbe do bhi New Orleans, Louisiana. Ene biẹ ọle wo hoẹmhọn Jehova beji ene biẹ mẹn yẹ rẹ wo hoẹmhọn Jehova. Ikpe enẹn ọ ki ye nian nin Elizabeth mọn da ha lu iwẹnna ọkanẹfan ọsi ẹghe rebhe. Ọle wo hoẹmhọn iwẹnna oga ọsi ẹghe rebhe, yẹ wo muegbe nin ọle rẹ re iẹnlẹn nọnsọle rebhe lu ọle. Mhan da munhẹn ha ne egbe zilo. Ọ bha sẹ ree gbe, mhan da wo dọ manman hoẹmhọn egbe. Bhi Ọtoba 20, 1979, mhan da bọ egbe, yẹ munhẹn ha ga bhi Bẹtẹ kugbe.

Ibhio mhan ne ribhi agbotu nin mhan ka ha ye, natiọle Brooklyn Spanish, wo manman re ọkhọle rebhe miẹn mhan ọbhi egbe. Mhan yẹ wo ga bhi agbotu ea kẹkẹ. Ibhio mhan bhi enin da wo ha re ọne ọhubhudu nin mhan rẹ situa ha ga bhi Bẹtẹ. Ebe ele lu nin mhan wo manman ti mhan bhọ. Mhan yẹ wo khuẹnmhin imọẹ mhan bi azagba-uwa ne rẹkpa mhan rẹ ha gbẹloghe ene biẹ mhan beji ele ki dọmanlẹn.

EBI MẸN RẸ DỌ MUNHẸN HA GUI ẸZỌ BHI IKOTU YẸ

Ọ wo manman han mẹn ilo ẹghe nan rẹ je mẹn nin mẹn dọ ha ga bhi Ọfisi Nọn Mhọn Obọ Bhi Ẹzọ Nan Gui bhi Bẹtẹ, bhi Jẹnuare 1982. Ikpe ea ki gbera, a da taman mẹn nin mẹn dọ yo isiku ọsi ene gui ẹzọ bhi ikotu beji mẹn ha da sabọ ha mhọn laisẹns. Mẹn da dọ luẹ kere bhi ọne isiku ghe, isẹhoa kẹkẹ nin ẹbho ne bunbun mhọn ẹlẹnan rẹ ha lu emhin eso bhi United States bi bhi agbaẹbho kẹkẹ bhi ọne otọ agbọn nan rebhe, ẹzọ kẹkẹ nin Esali Jehova khọn miotọ bhi ikotu, ọle zẹle nin ele da sabọ miẹn ọne isẹhoa nan. Ene ẹzọ nan a wo manman tẹmhọnlẹn bhi ọne isiku.

Bhi ukpe 1986 beji mẹn ribhi ikpe 30, a da rẹ mẹn kiẹn ọwanlẹn nọn da ha sun Ọfisi Nọn Mhọn Obọ Bhi Ẹzọ Nan Gui. Ọnan da wo rẹ mẹn ha ghọnghọn, sokpan, mẹn da yẹ wo ha ghe ọle ghe ọ kpọnọ nẹ mẹn gbe ranmhude, mẹn bha sẹ manman wanre. Sẹyẹ, mẹn i manman mhọn isẹlobhemhin.

Bhi ukpe 1988, a da rẹ mẹn kiẹn ọkpa bhi ene gui ẹzọ, ọkpakinọn, mẹn bha lẹn ghe ọne isiku nan nin mẹn yo, wo rẹso ikolu nin mẹn bi Jehova ko mhọnlẹn. Ọria ha yo isiku nọn khua ne sẹ inian, ọ dẹ sabọ re ọle ha ho nin ọle kiẹn okpọria bhi ọne agbọn nan. Sẹyẹ, ọle ki ha riale ghe ọle mhẹn gbera ẹbho ne bha sabọ yo ọne isiku. Elizabeth nin okhuo mẹn wo manman rẹkpa mẹn bhi ọne idia nan. Ọle da rẹkpa mẹn rẹ kie sabọ ha lu emhin kẹkẹ nin mẹn ka ha lu rẹ ga Jehova ọkuẹsẹ mẹn diọbhi ọne isiku nan. Ọ bha wo lẹkhẹ nin mẹn rẹ kie ha lu ele, sokpan, khere-khere Jehova da rẹkpa mẹn rẹ kie ha lu re alo bhi uwedẹ oriọn. Mẹn dọ luẹ kere bhi ebe sunu ji mẹn ghe, ọ i yi ọria manman lẹn ebe bhi ọne agbọn hi ebe lu uhọnmhọn-emhin nẹ bhi iẹnlẹn. Ebe manman lu uhọnmhọn-emhin nẹ bhi iẹnlẹn hi, nin mhan rẹ deba Jehova ha mhọn ikolu nọn ziẹnlẹn, yẹ hoẹmhọn ọlẹn bi ẹbho nesọle.

MHAN DA HA GUI ẸZỌ BHI IKOTU, BEJI MHAN HA DA MIẸN ISẸHOA RẸ HA TA ỌNE ỌTA NỌN MHẸN

Beji mẹn ki yo isiku ọsi ene gui ẹzọ fo, mẹn da munhẹn ha wẹnna bhi Ọfisi Nọn Mhọn Obọ Bhi Ẹzọ Nan Gui bhi Bẹtẹ, yẹ deba ha gui ẹzọ kẹkẹ ne rẹtẹ agbotu beji a ha da re isẹhoa nin mhan rẹ ha lu iwẹnna oga nọnsẹmhan. Ọne iwẹnna nan nin mẹn ha lu wo manman ha yẹẹ mẹn, mẹn yẹ wo ha miẹn ọnọghọ bhọ ranmhude, emhin kẹ wo fidẹnọ bhi agbotu nọnsẹmhan. Bhi ọsi ijiẹmhin, bhi ẹghe nikhẹ, imhan rẹ ka ha miẹn ẹbho igho bhi ebe nin mhan ne nin ele. Ọkpakinọn bhi ukpe 1990, a da taman Ọfisi Nọn Mhọn Obọ Bhi Ẹzọ Nan Gui nin ele guanọ uwedẹ nan ha rẹ sabọ re ọkpẹnlẹn ọbhi ọne uwedẹ nan, beji a ha da miẹn ghe mhan bha yẹ ha miẹn ẹbho igho. Akizẹbue, Esali Jehova bha yẹ ha miẹn ẹbho igho bhi ene ebe nan. Ọnan da wo dọ re iwẹnna nan lu bhi Bẹtẹ bi bhi iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua lẹkhẹ nin mhan. Rẹ dọ sẹbhi ẹlẹnan, ọne ufidenọ nan hi ebe wo ha gbega iwẹnna nin Esali Jehova lu, nan da miẹn ghe ene gbẹloghe bha ha taman ele nin ele ha igho uhọnmhọn. Ẹbho eso da ha riale ghe, ọne ufidenọ nan dẹ re mhan miẹn ghe mhan bha yẹ miẹn igho rẹ lu ene ebe nin mhan ne nin ẹbho bhi iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua, sẹyẹ, ghe mhan i da yẹ sabọ ha lu iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua nọnsẹn. Ọkpakinọn, ọ bha ha yi iriọ. Bhi ọsi ẹmhọanta, rẹ na bhi ukpe 1990 ha vade, ẹbho ne vae dọ ha ga Jehova wo re igba ne bunbun bun gbera eji ọ ka ye khẹ, sẹyẹ, ẹbho ki wo tie ebe nesẹmhan bhi ọsọhẹ. Mẹn wo dọ daghe ọle ghe, ranmhude ahu nin Jehova re nin mhan, bi adia nin ọle na obọ ọguọmhandia nan gbaẹkẹ ọle ne nin mhan, ọle zẹle nin mhan da sabọ ha lu ene emhin nan rebhe, yẹ sabọ re obọ rẹkhan ene ufidenọ rebhe ne zegbere bhi ẹkẹ agbotu.—Ex. 15:2; Mat. 24:45.

Ọ i yi ranmhude ghe mhan mhọn ibhio ne manman guẹ rẹ gui ẹzọ bhi ikotu zẹle nin mhan da sabọ khọn miotọ. Ọkpakinọn, uwedẹ nọn mhẹn nin Esali Jehova rẹ nyẹnlẹn, ọle rẹso ene bhuohiẹn bhi ikotu bi ene gbẹloghe nọn zẹle nin ele da rẹkpa mhan rẹ sabọ khọn miotọ. Mẹn wo daghe ebi ọnan rẹ sunu yẹ bhi ukpe 1998, bhi ẹghe nin ibhio mhan ea bhi Otu Nọn Sun Oga bi ikhuo ele rẹ yo usikoko nọn nẹ kpataki nan do bhi Cuba. Ele da wo re ekpẹn bi ẹkẹ-ẹjẹjẹ rẹ lu emhin. Ọnan da wo rẹkpa ene gbẹloghe rẹ rẹọbhọ ghe, mhan i re obọ ba ẹmhọn ahinmhin-ibo.

Ẹgheso, ahamiẹn a bha sabọ re ẹmhọn nọn zegbere ọi nọnsẹn, mhan ki mun ọlẹn diọbhi ikotu dọ gui ọne ẹzọ, ‘beji mhan ha da miẹn isẹhoa rẹ ha ta ọne ọta nọn mhẹn.’ (Fil. 1:7) Bhi ọsi ijiẹmhin, rẹ na bhi ikpe ne bunbun, ene gbẹloghe bhi Europe bi South Korea da yọle ghe mhan dẹ deba eyokhọnlẹn bhi ikpe eso. Sẹyẹ, ele da yọle a dẹ mun ọria nọn hi ki rẹ khin nọn bha deba eyokhọnlẹn ọbhi ighan. Ọnan zẹle nan da mun ibhio mhan ne bun sẹbhi 18,000 bhi Europe bi ibhio mhan ne bun sẹbhi 19,000 bhi South Korea ọbhi ighan, ranmhude nin ele bha rẹ deba eyokhọnlẹn bhi ikpe eso.

Bhi Julai 7, 2011, ECHR da talọ ọbhi ọne ẹmhọn nọn rẹtẹ Bayatyan v. Armenia. Ele da yọle nin ene gbẹloghe bhi Europe ha mun ẹsọn ọbhebhe nin eria ne bha ka deba eyokhọnlẹn bhi ikpe eso ranmhude urẹọbhọ nọnsele. Iriọ ikotu nọn ribhi South Korea natiọle South Korean Constitutional Court yẹ wo ta bhi Jun 28, 2018. Mhan i da rẹ sabọ khọn miotọ bhi ọne ẹmhọn nan sade ibhio mhan eso gene ka, nin ele rẹ deba eyokhọnlẹn bhi ikpe eso.

Ọfisi Nọn Mhọn Obọ Bhi Ẹzọ Nan Gui nọn ribhi Bẹtẹ nọn ke okhun nẹ ọsi Esali Jehova, bi ene ribhi Bẹtẹ kẹkẹ bhi ọne otọ agbọn nan rebhe, wo wẹnna kaka rẹ mundia nin oga ẹmhọanta bhi ikotu, beji a ha da miẹn mhan ki sabọ miẹn isẹhoa rẹ ha ga Jehova yẹ lu iwẹnna itẹmhọn Osẹnobulua nin mhan lu. Udede ekpẹn nọn rẹji mhan, nin mhan rẹ dọ rẹkpa ibhio mhan nin ene gbẹloghe kpokpo khọn miotọ bhi ẹzọ nọnsele. Aharẹmiẹn ghe mhan khọn miotọ bhi ikotu la mhan bha khọn miotọ, mhan wo noo ọne isẹhoa nin rẹ sọsali man ene gbẹloghe, ene ijie, bi ene agbaẹbho rebhe. (Mat. 10:18) Ene bhuohiẹn bhi ikotu, ene gbẹloghe, ene re nuiz man, bi ọrebhe wo ha tie ene Baibo kẹkẹ nin mhan ne fi ọbhi ebe nin mhan re vae bhi ikotu rẹ dọ ha gui ẹzọ. Ọnan wo re ẹbho ne mhọn ọkhọle esili rẹ dọ lẹn ene Esali Jehova khin, bi ebe ele rẹọ i. Ranmhude ọnan, eso bhi ene ẹbho vae dọ deba mhan ha ga Jehova.

JEHOVA OBULU!

Rẹ na bhi ikpe 40 ha vade nian, mẹn da wo miẹn ọne isẹhoa rẹ deba wẹnna bhi Ọfisi Nọn Mhọn Obọ Bhi Ẹzọ Nan Gui, yẹ rẹkpa agbotu ha gui ẹzọ bhi ọne otọ nan rebhe bhi ikotu kẹkẹ. Mẹn da yẹ miẹn ọne isẹhoa rẹ mundia bhi odalo ọsi ene gbẹloghe gui ẹzọ. Mẹn wo manman hoẹmhọn ibhio mhan nin mhan ko wẹnna, ne wẹnna bhi Ọfisi Nọn Mhọn Obọ Bhi Ẹzọ Nan Gui bhi Bẹtẹ nọn ke okhun nẹ, bi Ọfisi Nọn Mhọn Obọ Bhi Ẹzọ Nan Gui bhi Bẹtẹ kẹkẹ bhi ọne otọ agbọn nan rebhe. Mẹn wo mhọn ọkhọnlẹn bhi iẹnlẹn, sẹyẹ, mẹn manman wo ghọnghọn.

Bhi ikpe 45 ne gbera nian, Elizabeth nin okhuo mẹn wo ha sun rẹkhan mẹn, yẹ re iyobọ nin mẹn bhi ẹghe ọnọghọ bi ẹghe nin emhin rẹ ha mhẹn, arẹmiẹn ọle wo ha khọnmhọn emianmhẹn nọn re ahu fu ọle bhọ. Ọne emhin nan nin ọle lu nin mẹn, manman wo ti mẹn bhọ.

Mhan wo dọ gene daghe ọle ghe, ọ i yi ahu nọnsẹmhan mhan ha rẹ sabọ khọn miotọ bhi ọnọghọ nọn hi ki rẹ khin nin mhan kuẹlo da. Beji Devid tale, “Jehova hi ahu ọsi ẹbho nesọle.” (Ps. 28:8) Bhi ọsi ẹmhọanta, “Jehova nyan ọne okhọnlẹn.”