Buu-Mɔɔ INTANƐT NƆ WOJIATOOHE
Buu-Mɔɔ
INTANƐT NƆ WOJIATOOHE
Ga
@
  • ɛ
  • ɔ
  • ɛ́
  • ɛ̃
  • ɔ̃
  • ã
  • ŋ
  • á
  • BIBLIA
  • WOJI
  • ASAFOŊ KPEEI
  • w84 2/1 bf. 5-7
  • Fɔlɔi Anɔ Toigbele​—Naagbee Gbii lɛ Amli Okadi?

Vidio ko bɛ kɛhã nɔ ni ohala nɛɛ.

Ofainɛ waa, be ni wɔtaoɔ wɔjie vidio lɛ, wɔná naagba ko.

  • Fɔlɔi Anɔ Toigbele​—Naagbee Gbii lɛ Amli Okadi?
  • Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—1984
  • Saneyitsei Bibii
  • Saji Ni Tamɔ Enɛ
  • WƆ JE NI TSAKEƆ LƐ
  • OSHARAI NI EBA “MIKOME” YINƆ LƐ NƆ
  • NƆ NI EJƐ TELEVISHIN MLI EBA
  • TOIGBELE​—YƐ FAŊŊ KƐ AGBƐNƐ YƐ TEEMƆŊ
  • NƆ Nl OBAANYƐ OFEE
  • Fɔlɔi—nyɛtsɔsea Nyɛbii Lɛ Yɛ Suɔmɔ Mli
    Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—2007
  • Ani Atuatselɔ Ko Yɛ Weku Lɛ Mli?
    Nɔ Diɛŋtsɛ ni Kɛ Weku Miishɛɛ Baa
  • Wɔ “Jaramɔ Bei”—Te Esaa Oweku Iɛ He Ehaa Tɛŋŋ?
    Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—1985
  • Ye Obua Obi Ni Eye Afii Nyɔŋma-kɛ-etɛ Kɛyaa lɛ ni Eya Nɔ
    Nɔ Diɛŋtsɛ ni Kɛ Weku Miishɛɛ Baa
Kwɛmɔ Ekrokomɛi Hu
Buu-Mɔɔ Eetswa Yehowa Maŋtsɛyeli He Adafi—1984
w84 2/1 bf. 5-7

Fɔlɔi Anɔ Toigbele​—Naagbee Gbii lɛ Amli Okadi?

‘YINƆ ko yɛ ni lomɔɔ etsɛ, ni enyɛ hu ejɔɔɔ lɛ.” (Abɛi 30:11) Enɛ tsɔɔ yinɔ ni je shishi kɛjɛ 1914 lɛ mli jogbaŋŋ. Shi ani kɛjɛ nakai be lɛ mli kɛbaa nɛɛ obalaŋtai efee mɛi ni yɔɔ sɔrɔto yɛ enɛ mli? Kɛji nakai ni lɛ, mɛni hewɔ?

WƆ JE NI TSAKEƆ LƐ

Yɛ bei ni eho lɛ amli lɛ, weku lɛ bafee suɔmɔ kɛ yelikɛbuamɔ abobaahe. Sanebimɔ ko bɛ nitsumɔ kɛ gbɛnaa nii ni ka weku lɛ mlibii lɛ anɔ lɛ he. Hii ji mɛi ni lɛ̀ɔ shia. Yei hiɔ shia ni amɛkwɛɔ gbekɛbii kɛ shia nitsumɔi anɔ. Amɛyi enyɔ lɛ fɛɛ amɛtsɔɔ amɛbii nibii kpakpai ni sɛɛnamɔ yɔɔ he kɛ shishitoo mlai. Eshɛɔ be ni gbekɛbii bɛ deka kɛ shia lɛ mli nitsumɔ hewɔ lɛ amɛnaaa be ni amɛkɛ amɛhe awo efɔŋfeemɔ ni hiɛdɔɔ yɔɔ mli ko mli.

Nibii ni ba kɛjɛ be mli ni Jeŋ Ta I fɛ yɛ 1914 lɛ efite nɛkɛ mfoniri ni yɔɔ fɛo nɛɛ. Taakɛ Yesu gba fɔ shi lɛ, wɔ afii oha nɛɛ efee be ni awuu tai ni mli wawai yɛ mli, ni mlakwamɔ kɛ hɔmɔ efa yɛ mli. (Mateo 24:​4-14) Mɛni ejɛ mli eba? Etsake wɔshihilɛ gbɛ lɛ kwraa. Gbɛfaa yinɔ nɛɛ kɛ gbɛfaa ni jɛkɛ baa weku lɛ mlibii ni amɛkome amɛfaa gbɛ lɛ ateŋ. Akɛni tsɔnei ahe nilee etee hiɛ ni eha amɛye amɛhe kɛjɛ shia nitsumɔ mli babaoo hewɔ lɛ, yei pii yɛ ni amɛkɛ shia nifeemɔ tsakeɔ nitsumɔ ni amɛaana amɛtsu yɛ maŋ. Skul tsɔɔlɔi kɛ mɛi ni kwɛɔ gbekɛbii bibii ebatsɔmɔ fɔlɔi. Sarawa hewalɛ tsɔnei tsuɔ shia lɛ mli nitsumɔi hewɔ lɛ gbekɛbii wuɔ shiɔ shihilɛ ni jeɔ mɔ tsine nɛɛ.

Nibii ni eba nyɛsɛɛ nɛɛ eha naagba kpele eba weku lɛ mli. Gbalamlitsemɔ efa babaoo. Ni enɛ eha wekui pii yɛ ni fɔlɔ kome pɛ yɔɔ mli. Nyɛ ko ni eshwɛ ekome wie bɔ ni ewa akɛ mɔ kome pɛ aaalɛ̀ bi lɛ he: “Beni maje nitsumɔ mashɛ shia lɛ, no mli lɛ mibii lɛ ekpa kɛjɛ skul aaafee ŋmlɛtswaa etɛ. Gbɛ ko bɛ ni matsɔ nɔ male nɔ ni amɛfeɔ. Mile faŋŋ akɛ mibiyoo ni eye afii 16 lɛ kɛ gbekɛ nuu ko ni ekɛ lɛ yɔɔ klas kome lɛ miina bɔlɛ, ni ákɛ mibinuu ni eye afii 18 lɛ tsɛɔ waa yɛ maŋ lɛ mli asa ni ashwɛɔ asɔ yɛ nɔ lɛ mli daa nɛɛ yɛ be mli ni ekpa skul.”

OSHARAI NI EBA “MIKOME” YINƆ LƐ NƆ

Ekolɛ yinɔ ko bɛ ni “hegbɛi” ni mɔ diɛŋtsɛ aaana eye lɛ sɛkɛ tamɔ enɛ. Yɛ enɛ hewɔ lɛ, taakɛ jwɛŋmɔ he nilelɔ ko ni ehe gbɛi waa lɛ wie lɛ, fɔlɔi “eje shishi fiofio amɛmiiŋmɛ amɛbii agbɛ ni amɛkɛ amɛ aje ŋwane, ni amɛjie amɛ diɛŋtsɛ amɛhenumɔi kɛ amɛsusumɔi akpo, ni amɛgbo toi fioo.” Ani nɔ kpakpa nɛ?

Woloŋmalɔ Robert Coles ni na adafitswaa woji aŋmalamɔ he juromɔ nɔ lɛ kɛɛ akɛ: “Fɔlɔi pii miishe gbeyei akɛ amɛaatsɔse amɛbii lɛ yɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛgbɛ nɔ​—kɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛhenumɔi kɛ amɛ diɛŋtsɛ amɛjeŋba mli hemɔkɛyeli. Mɛi ni amɛkɛɛ amɛle nii ni ŋmaa woji yɛ gbekɛbii atsɔsemɔ he ni amɛkɛɔ amɛ nɔ ni esa akɛ amɛfee lɛ woɔ amɛhe gbeyei.” Ákɛ mɛi ni amɛŋmɛ gbɛ koni nɔ fɛɛ nɔ ni esaaa aya nɔ yɛ gbekɛbii atsɔsemɔ he yiŋsusumɔi amli lɛ, fɔlɔi miina ni amɛmiiba amɛhe shi kɛmiiha nɔ ni amɛbii lɛ sumɔɔ​—ni yɛ naagbee lɛ nɔ ni amɛkɛkpeɔ pɛ ji anɔkwale ni yɔɔ Biblia wiemɔ nɛɛ mli lɛ: “Kɛ mɔ ko hiɛ etsulɔ fɔfɔɔle kɛjɛ egbekɛbiiashi lɛ, kɛ fee sɛɛ lɛ ebuuu nɔ.”​—Abɛi 29:⁠21.

NƆ NI EJƐ TELEVISHIN MLI EBA

Nyɛsɛɛ nɛɛ Maŋ Jwɛŋmɔ Hewalɛnamɔ he Nikasemɔ He lɛ kɛ amaniɛbɔɔ babaoo ko ha ni egbɛi ji “Televishin kɛ Subaŋ.” Amaniɛbɔɔ lɛ tsɔɔ akɛ yɛ awuyeli kɛ jeŋba shara ni TV kɛwoɔ jwɛŋmɔ lɛ mli lɛ fɛɛ sɛɛ lɛ, eyɛ nibii krokomɛi hu ni gbaa weku shihilɛ naa. Akɛ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ, ashĩɔ yiŋ,ni esa akɛ ato yɛ nɔ TV ni esa akɛ akwɛ lɛ ahaa gbekɛbii, ni “amɛtsɔɔ nɔ ni weku lɛ baakwɛ; ni amɛbatsɔmɔ mɛi ni toɔ yiŋ amɛhaa weku lɛ yɛ naakpɛɛ gbɛ nɔ yɛ be babaoo mli.”

Wolo ni ji Generation of Narcissus lɛ tsɔɔ akɛ nɔ kroko jɛɔ TV mli baa ni yɔɔ nigii kɛ gbeyei fɛɛ. Etsɔɔ akɛ yɛ televishin hewɔ lɛ “gbekɛbii kpaa nɔ ni akɛɛ atsɛɔ lɛ je lɛ diɛŋtsɛ lɛ shi kɛjɛɔ gbɛhe ko ni yɔɔ sɔrɔto mli. Etamɔ jeŋ ni mli lɛɛɔ kɛjɛɔ amɛ diɛŋtsɛ amɛgbɔmɔtsei amli kɛyaa sɛɛgbɛ.” Hɛɛ, ebaanyɛ eba akɛ gbekɛ ni televishin kwɛmɔ eka ehe lɛ susuɔ shihilɛ he akɛ eji nɔ ni kɔɔ mɔ kome pɛ he.

Enɛɛmɛi fɛɛ ji nibii ni efite bɔ ni weku shihilɛ ŋmɛɔ pɛpɛɛpɛ taakɛ adebɔɔ taoɔ akɛ eba lɛ lɛ. Shi ani obalaŋtai miite shi awo nɔ ko yɛ amɛfɔlɔi hegbɛ hiɛ atua ni amɛtseɔ lɛ hewɔ?

TOIGBELE​—YƐ FAŊŊ KƐ AGBƐNƐ YƐ TEEMƆŊ

‘Mlakwamɔ ni baafa’ yɛ obalaŋtai ateŋ ji okadii ni ka shi faŋŋ akɛ obalaŋtai komɛi miitse fɔlɔ hegbɛ hiɛ atua lɛ ekomɛi. (Mateo 24:12) Akɛ nɔkwɛmɔ nɔ lɛ, abɔ amaniɛ akɛ “skul gbekɛbii feɔ efɔŋ fɛɛ ni hiɛdɔɔ yɔɔ mli ni afeɔ yɛ Greater London [ŋleshi Ablotsiri] lɛ mli ejwɛ mli ekome:” Yɛ United States, Amerika lɛ “gbekɛbii ni amɔmɔɔ amɛ yɛ awuyeli hewɔ lɛ . . . tee hiɛ oha mlijaa 293 kɛjɛ 1960 kɛyashi 1975; ni gbekɛbii ni feɔ efɔŋ ni amɔmɔɔ amɛ lɛ miifa kɛmiiya hiɛ kɛmiishɛ oha mlijaa 10 he daa afi​—onukpai ni amɔmɔɔ amɛ lɛ nɔ̃ lɛ nɔ toi enyɔ.” Amaniɛbɔɔ ni jɛɔ China lɛ gbaa gbekɛbii “ni yeɔ awui, amɛjuɔ, amɛtswaa ojo, amɛmɔmɔɔ yei ekaa naa, amɛshɛreɔ wii ni amɛhɔɔ enɛɛmɛi” ahe sane.

Basabasa ni akɛ ekaa feɔ nɛɛ ekomɛi yɛ ni akɛtutuaa fɔlɔi diɛŋtsɛ. Kwasafo shihilɛ he nilelɔ, Robert J. Gelles ye bua ni abote nikasemɔ mli ni nɔ ni ejie lɛ kpo ji akɛ “abɔ amaniɛ akɛ obalaŋtai fe akpekpei 2-1/2  [yɛ United States, Amerika] ni amɛyi amɛfɔlɔi kɛ hoo lɛ shikome. Obalaŋtai afɔlɔi aaafee 900,000 yɛ ni amamɔ amɛ atswɛrɛ, akɔ̃ amɛ, ashi amɛ ŋtia, akɔ nɔ ko akɛtswa amɛ, ayi amɛ, aloo akɛ kakala aloo tu ewo amɛhe gbeyei.” Nɛkɛ nifeemɔi ni kɛ oshara baa nɛɛ tsɔɔ nɔ ni Biblia lɛ gba fɔ shi lɛ mli akɛ yɛ naagbee gbii lɛ amli lɛ gbɔmɛi baafee mɛi ni “edɔɔɔ mɔ he.” (2 Timoteo 3:⁠3) Bɔ ni emu sane lɛ naa eha lɛ haa ŋmiŋmi mɔɔ mɔ lɛlɛŋ, akɛ “eka shi faŋŋ akɛ bɔ ni atsɔɔ mli aha nɛɛ ejieee awui ni obalaŋtai eye amɛfɔlɔi lɛ fɛɛ kpo. (Niŋmaai ni atsɔmɔ amɛ lɛ ji wɔnɔ.)​—The Urban and Social Change Review, Kpo 15, No. 1, 1982.

Bɔlɛnamɔ gbɛ ni aŋmɛ lɛ ji gbɛ kroko ni obalaŋtai tsɔɔ nɔ amɛteɔ shi amɛwoɔ amɛfɔlɔi asuɔmɔnaa nii. Nikasemɔ ko ni afee yɛ Amerika obalaŋtai 160,000 ahe lɛ jie lɛ kpo akɛ, amɛteŋ oha mlijaa 31 ni eye kɛjɛ afii 13 kɛyashi 15 lɛ kpɛlɛ nɔ akɛ amɛkɛ mɔ ko ena bɔlɛ. Ni yɛ mɛi ni eye kɛjɛ afii 16 kɛyashi 18 lɛ ateŋ lɛ, amɛteŋ oha mlijaa 58 kɛ mɔ ko ena bɔlɛ. Japan hu bɔ amaniɛ nakai nɔŋŋ akɛ “bɔlɛnamɔ ni yaa nɔ yɛ gbekɛbii yei ateŋ lɛ efa babaoo yɛ afii kpawo ni eho lɛ mli.”

Obalaŋtai komɛi nuɔ daa ni wa ni amɛkɛ tsofai fɔji tsuɔ nii yɛ teemɔŋ. Aaafee amɛteŋ oha mlijaa 43 wie akɛ amɛshɛre wii pɛŋ. Mɛi ni boteɔ nibii amli nɛɛ mu sane naa akɛ wii shɛremɔ “ji nii ni obalaŋtai babaoo feɔ.” Amɛteŋ fã kpotoo kpɛlɛ nɔ akɛ kɛ amɛfɔlɔi bi amɛ akɛ ani amɛshɛre wii lo lɛ, amɛbaamale.

Obalaŋtai krokomɛi hu ni amɛnijiaŋ eje wui yɛ amɛfɔlɔi ni biɔ ni amɛbɔ mɔdɛŋ yɛ skul shi amɛyeee amɛbuaaa amɛ lɛ jeɔ gbɛ amɛtseɔ atua yɛ teemɔŋ kɛtsɔɔ mɔdɛŋ ni amɛsumɔɔɔ ni amɛbɔɔ yɛ skul lɛ nɔ. Mɛi krokomɛi hu gboɔ toia kɛtsɔɔ kpɛlɛmɔ ni amɛkpɛlɛɛɛ nɔ akɛ aaatsɔ amɛyiŋ ni amɛnyiɛ amɛfɔlɔi ajeŋba loo jamɔ mli tɛi ni amɛfolɔ amɛshwie shi lɛ asɛɛ lɛ nɔ. Obalaŋtai ni abibii amɛ saji lɛ ateŋ oha mlijaa 53 pɛ kpɛlɛ nɔ akɛ amɛbaanyiɛ amɛfɔlɔi ajamɔ sɛɛ. Mɛi ni eshwɛ lɛ kɛɛ akɛ amɛfeŋ nakai aloo amɛleee nɔ ni amɛbaakɛɛ. Kwɛ bɔ ni enɛ haa fɔlɔi anijiaŋ jeɔ wui! Amɛteŋ oha mlijaa 17 pɛ ji mɛi ni sumɔ akɛ amɛaabo ŋaawoo ni amɛfɔlɔi kɛhaa amɛ yɛ bɔlɛnamɔ he lɛ toi; amɛteŋ mɛi ni shɛɛɛ enɛ hu kpɛlɛ nɔ akɛ amɛbaabo ŋaawoo ni amɛfɔlɔi kɛaaha amɛ yɛ tsofai fɔji kɛ nitsumɔ he lɛ toi. Susumɔi loo jwɛŋmɔi ni teɔ shi woɔ ehe nɛkɛ lɛ haa shiai tsɔɔ tawuuhei.

NƆ Nl OBAANYƐ OFEE

No hewɔ lɛ abaanyɛ akɛ hekɛnɔfɔɔ awie akɛ wɔyinɔ nɛɛ yɛ sɔrɔto, yinɔ ni atsɔse lɛ yɛ shihilɛi ni yɔɔ sɔrɔto shishi. Toigbele su ni anaa yɛ jeŋ fɛɛ, ni odaseyeli kroko fata he lɛ kɛ wɔ yaa sanenaamuu ni anyɛŋ ajo naa foi lɛ he akɛ naagbee gbii lɛ amli wɔyɔɔ lɛ.

Shi kɛlɛ, Yehowa Odasefoi ena akɛ Biblia lɛ kasemɔ​—ni jeee ŋmɛnɛŋmɛnɛ yiŋ ni akaa ni teɔ shi woɔ ehe yɛ bii atsɔsemɔ he lɛ​—wulaa amɛ koni amɛnyɛ amɛtsu ŋmɛnɛŋmɛnɛ beaŋ naagbai lɛ ahe nii. Amɛnaa akɛ famɔ ni yɔɔ Efesobii 6:​1-4 lɛ ji anɔkwale ni anyɛɔ atsuɔ he nii: “Nyɛ bii lɛ, nyɛboa nyɛfɔlɔi lɛ atoi yɛ Nuŋtsɔ lɛ mli; ejaakɛ enɛ ja. Ni nyɛ tsɛmɛi lɛ, nyɛkawoa nyɛbii amlifu, shi moŋ nyɛlɛ̀aa amɛ yɛ Nuŋtsɔ lɛ tsɔsemɔ kɛ ŋaawoo lɛ mli.” No hewɔ lɛ Odasefoi lɛ baana he miishɛɛ, akɛ amɛaaye amɛbua bo ni oje Biblia lɛ kasemɔ shishi jogbaŋŋ.

Kɛ ojeee fɔlɔ po lɛ, Biblia lɛ kasemɔ he baaba sɛɛnamɔ aha bo babaoo. Kɛ obote Nyɔŋmɔ Wiemɔ lɛ mli vii lɛ eeeye ebua bo ni ole Nyɔŋmɔ kɛ eyiŋtooi lɛ jogbaŋŋ. Enɛ ji gbɛ ni nilee yɔɔ mli, ejaakɛ Biblia lɛ woɔ hewalɛ akɛ: “Nyɛtaoa jalɛ sɛɛgbɛ, nyɛtaoa heshibaa sɛɛgbɛ. Ekolɛ aaaŋɔ nyɛ atee yɛ Yehowa mlifu gbi lɛ nɔ.”​—Zefania 2:⁠3.

[Shishigbɛ niŋmai]

a Hela wiemɔ kɛha “toigbele” diɛŋtsɛ shishi ji “shihilɛ ni mɔ kɔ yɔɔ mli ni anyɛɛɛ atsɔ eyiŋ yɛ mli.”

[Wiemɔ ni akɔ ni akɛmiitsu nii ni yɔɔ baafa 5]

‘Obalaŋtai afɔlɔi aaafee 900,000 yɛ ni amamɔ amɛ atswɛrɛ, akɔ̃ amɛ, ashi amɛ ŋtia, akɔ nɔ ko akɛtswa amɛ, ayi amɛ, aloo akɛ kakala aloo tu ewo amɛhe gbeyei.’

[Wiemɔ ni akɔ ni akɛmiitsu nii ni yɔɔ baafa 7]

Nyɛ ko ni eshwɛ ekome wie akɛ: “Beni majɛ nitsumɔ mashɛ shia lɛ, no mli lɛ mibii lɛ ekpa kɛjɛ skul aaafee ŋmlɛtswaa etɛ. Gbɛ ko bɛ ni matsɔ nɔ male nɔ ni amɛfeɔ”

[Mfoniri ni yɔɔ baafa 6]

Fɔlɔi ni ŋmɛɔ amɛhe amɛhaa bii atsɔsemɔ he yiŋsusumɔi ni ŋmɛɔ nɔ fɛɛ nɔ feemɔ gbɛ lɛ yagbeɔ naa kɛ bi ni ji yiwalɔ yɛ be babaoo mli

    Ga Woji (1980-2026)
    Shi Mli
    Botemɔ Mli
    • Ga
    • Kɛmaje
    • Bɔ Ni Misumɔɔ Lɛ Mihãa
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Mlai Ni Yɔɔ He
    • Ohe Saji
    • Ohe Saji Lɛ Ahe Gbɛjianɔtoo
    • JW.ORG
    • Botemɔ Mli
    Kɛmaje