Be Mli ni Dioofeemɔ Tsɔɔ akɛ Akpɛlɛ Sane ko Nɔ
WOLO ni gbɛi ji Betrayal—German Churches and the Holocaust (Sɛɛgbɛtsɔɔmɔ—Germany Sɔlemɔi lɛ kɛ Hiɛkpatamɔ Kpele Lɛ) kɛ ŋaalee tsɔɔ nɔ ni jamɔ fee yɛ Nazi beaŋ. Wolo lɛ jaje akɛ: “Kristofoi lɛ fi nakai nɔyeli lɛ sɛɛ waa, ni amɛteŋ mɛi babaoo diɛŋtsɛ hu ewieee amɛshiii yi ni awa Yudafoi lɛ. Yɛ sane nɛɛ mli lɛ, dioofeemɔ wie babaoo diɛŋtsɛ.”
Mɛni gbala mɛi ni tsɛɔ amɛhe Kristofoi lɛ kɛwo Nazi nifeemɔi lɛ amli? Wolo lɛ tsɔɔ akɛ, amɛteŋ mɛi babaoo ji mɛi ni Hitler kɛ “emla kɛ egbɛjianɔtoo kɛha Germany maŋ lɛ” laka amɛ. Ekɛɛ akɛ: “Ete shi ewo woji ni mɛi hiɛ amɛhe yayai yɛ mli, ete shi ewo nyɛnyɛŋtswibɔɔ, musujiemɔ, hii kɛ hii ni feɔ yakayakanii kɛ ‘yakayaka nifeemɔi’ ni ŋmɛnɛŋmɛnɛ nitɛŋlɔi tɛŋ lɛ, ni ekɛ jweremɔ nii bibii kɛ ewuji ha yei ni fɔɔ ejwɛ, ekpaa, kɛ kpaanyɔ lɛ, ni ekɛ nakai feemɔ wo amɛ hewalɛ koni amɛhiɛ hegbɛ ni amɛyɔɔ yɛ shia nifeemɔi amli lɛ. Nɛkɛ kusum nifeemɔi ni Hitler jie yi, ni maŋhedɔɔ kɛ asraafoi anitsumɔ fata he, ni ekɛha maŋjwaa sane lɛ hetoo yɛ Versailles Treaty (Versailles Kpaŋmɔ) lɛ ha Nazi Nifeemɔi lɛ sa mɛi pii ahiɛ, kɛ Kristofoi ni yɔɔ Germany lɛ ateŋ mɛi babaoo po hu ahiɛ.”
Kuu ko yɛ ni esoro lɛ kwraa. Betrayal lɛ kɛɛ: “Yehowa Odasefoi kpoo akɛ amɛkɛ amɛhe aaawo awuiyeli nifeemɔi lɛ amli aloo ni amɛkɛ asraafoi anɔnyɛɛ aaatsu nii.” Nɔ ni jɛ enɛ mli ba nɔŋŋ ji akɛ, atutua nɛkɛ kuu bibioo nɛɛ waa, ni akɛ emli bii lɛ ateŋ mɛi babaoo yawo yiwalɛ nsrai amli. Kɛlɛ mɛi ni tsɛɔ amɛhe Kristo sɛɛnyiɛlɔi lɛ etswaaa amɛsɛŋ ni amɛbaate shi amɛwo nifeemɔ nɛɛ. Wolo lɛ tee nɔ etsɔɔ mli akɛ: “Katolikbii kɛ Protestantbii titri ejieee mɔbɔnalɛ kpo, shi moŋ amɛnyɛ Yehowa Odasefoi lɛ anɔ, ni amɛfi Hitler mlifu nifeemɔ lɛ sɛɛ waa fe bɔ ni Odasefoi lɛ te shi babaoo amɛwo.” Ŋwanejee ko bɛ he akɛ, amɛdioofeemɔ yɛ yi ni awa Odasefoi lɛ yɛ Nazi nɔyeli lɛ shishi lɛ tsɔɔ akɛ amɛfiɔ sɛɛ.
Yɛ be mli ni sɔlemɔi lɛ ahe ni amɛkɛwoɔ Nazi maŋkwramɔ nifeemɔi lɛ amli miiya nɔ eefee naataamɔ ni naa wa lɛ, Betrayal lɛ tsɛɔ Yehowa Odasefoi lɛ akɛ “jamɔ kuu ni kpoɔ amɛhe ni amɛkɛaawo nɔyeli lɛ nifeemɔ mli, ni asaŋ amɛkɛ amɛ efeee ekome hu.”