He “Krɔŋkrɔŋ” Ko Hepelemɔ
YƐ July 15, 1099 lɛ, Klɛŋklɛŋ Sɛŋmɔtso He Ta ni paapa ni jɛ Roma lɛ ha hegbɛ ní awuu lɛ nine shɛ Yerusalem nɔyeli akɛ oti ni ma amɛhiɛ lɛ nɔ. Mɔgbee lɛ yɛ gbeyei waa! Maŋbii pɛ ni ná yibaamɔ lɛ ji amralo lɛ kɛ ehebulɔ lɛ yɛ be mli ni áwo shika ni fa waa diɛŋtsɛ akɛ nyɔɔŋnii lɛ sɛɛ. Yɛ ewolo ni ji The Crusades lɛ mli lɛ, osɔfo Antony Bridge bɔ nɔ ni ba maŋbii ni ji Muslimbii kɛ Yudafoi ateŋ mɛi ni eshwɛ lɛ anɔ lɛ he amaniɛ akɛ: “Bei abɔ ni aha Sɛŋmɔtso He Tawulɔi lɛ heyeli ni amɛkɛfee nɔ ni amɛsumɔɔ yɛ maŋ lɛ mli lɛ, amɛkɛ láshishwiemɔ kpeteŋkpele ni yɔɔ gbeyei ba. . . . Amɛgbe nuu fɛɛ nuu, yoo fɛɛ yoo kɛ gbekɛ fɛɛ gbekɛ ni amɛbaanyɛ amɛna yɛ maŋ lɛ mli . . . Beni mɔ ko bɛ dɔŋŋ ni amɛaagbe lɛ, kunimyelɔi lɛ fo shi kɛnyiɛ maŋ lɛ mli gbɛjegbɛi lɛ anɔ . . . kɛtee Church of the Holy Sepulchre lɛ mli koni amɛyada Nyɔŋmɔ shi.”
Kɛjɛ sɛŋmɔtso he tawuu kunimyeli lɛ nɔ kɛbaa nɛɛ, béi ni kã Roma Katolik, Bokagbɛ Ortodɔks, kɛ mɛi krokomɛi ni akɛɛ atsɛɔ amɛ Kristofoi asɔlemɔi lɛ ekadi Kristendom shihilɛ yɛ Yerusalem. Yɛ afi 1850 lɛ, naataamɔi ni bakã sɔlemɔ hiɛnyiɛlɔi babaoo ateŋ yɛ Yerusalem hei krɔŋkrɔŋi kɛ hei ni bɔle ehe lɛ ahewɔ lɛ ji nɔ titri hewɔ ni awuu Crimean Ta lɛ. England, France, kɛ Ottoman Nɔyeli lɛ wuu amɛshi Russia kɛkpata mɛi akpei ohai enumɔ awala hiɛ.
Ta lɛ kɛ Kristendom béi ni yaa nɔ yɛ Yerusalem kɛ ehei krɔŋkrɔŋi lɛ ahewɔ lɛ baaa naagbee. Ottomanbii ni yeɔ maŋ lɛ nɔ yɛ nakai beaŋ lɛ bɔ mɔdɛŋ koni amɛkɛ toiŋjɔlɛ aba kɛtsɔ hei krɔŋkrɔŋi lɛ ni amɛja amɛha hemɔkɛyelii srɔtoi lɛ. Dr. Menashe Har-el tsɔɔ mli yɛ ewolo ni ji This Is Jerusalem lɛ mli akɛ: “Jeŋmaji Ekomefeemɔ lɛ kɛ Mlijaa Yiŋkpɛɛ ni afee yɛ November 1947 lɛ . . . kpɛlɛ susumɔ nɛɛ nɔ. No hewɔ lɛ, eji majimaji ateŋ mla lɛ fã.” Nɔ ni ejɛ mli eba ji akɛ, aja Church of the Holy Sepulchre lɛ mli aha Roma Katolikbii, Hela Ortodɔksbii, Armeniabii, Siriabii, kɛ Coptbii. Naagbee lɛ, Etiopiabii tsɔɔ bɔ ni amɛfata nɛkɛ sɔlemɔ nɛɛ he kɛtsɔ amɛmli bii lɛ ekomɛi ni amɛhiɔ tsũi bibii ayiteŋ lɛ nɔ. Mɛi babaoo buɔ Church of the Holy Sepulchre lɛ akɛ Kristendom he krɔŋkrɔŋ fe fɛɛ. Emli eyi obɔ kɛ gbatsui, amagai, kɛ amagai bibii. Protestantbii komɛi kɛ woo haa he kroko ni akɛɛ atsɛɔ lɛ he krɔŋkrɔŋ, Gordon Calvary akɛ he ni asusuɔ akɛ agbe Yesu ni afu lɛ yɛ.
Jeeŋmɔ beebe ni Yesu kɛɛ yoo ko ni heɔ hei krɔŋkrɔŋi eyeɔ lɛ akɛ: “Ŋmɛlɛtswaa lɛ miiba ni jeee gɔŋ nɛɛ nɔ ni asaŋ jeee Yerusalem ni nyɛaajá tsɛ lɛ yɛ. . . . Anɔkwa jálɔi lɛ aaajá tsɛ lɛ yɛ mumɔ kɛ anɔkwale mli.” (Yohane 4:21-24) No hewɔ lɛ, anɔkwa Kristofoi kɛ woo haaa hei krɔŋkrɔŋi. Roma asraafoi lɛ ni kpata Yerusalem ni yeee anɔkwa lɛ hiɛ yɛ afi 70 Ŋ.B. lɛ, ji kɔkɔbɔɔ kɛha Kristendom. Emagajamɔ, mligbalamɔi, kɛ láyisɔyeli lɛ teɔ shi ewoɔ Kristofonyo ni etsɛɔ ehe lɛ. No hewɔ lɛ, ebaaná hiɛkpatamɔ ni Nyɔŋmɔ egba efɔ̃ shi kɛha jamɔi fɛɛ ni feɔ Babilon Kpeteŋkpele lɛ.—Kpojiemɔ 18:2-8.