Ani Toiŋjɔlɛ Baanyɛ Aba?
“TAWUU baahi he ko kɛ̃ be fɛɛ be. No ji anɔkwale ko ni yɔɔ mɔbɔ waa yɛ adesai ahe.” Nɛkɛ susumɔ ni ejaaa nɛɛ je kpo nyɛsɛɛ nɛɛ yɛ wolo ko ni kanelɔ ko ŋma eyaha Newsweek wolo tɛtrɛɛ lɛ mli. Ani okɛ lɛ kpaa gbee? Ani tawuu sɛɛ efoŋ, ani toiŋjɔlɛ nyɛŋ aba? Kɛji wɔɔdamɔ yinɔsane nɔ wɔkojo yɛ sane lɛ he lɛ, no lɛ ewa waa akɛ ahaŋ sanebimɔi enyɔ nɛɛ fɛɛ hetoo akɛ hɛɛ. Yɛ afii abɔ ni nibii ni aŋmala ashwie shi lɛ yashɛɔ lɛ mli fɛɛ lɛ, adesai ewuu tai aahu ni eko nyiɛ ekroko sɛɛ, ni be mli ni gbɔmɛi yaa hiɛ waa yɛ gbɛi ni amɛtsɔɔ nɔ amɛgbeɔ amɛhe lɛ gbɛfaŋ lɛ, belɛ tai ni amɛwuɔ lɛ hu miikpata nii ahiɛ babaoo fe tsutsu lɛ.
Nakai nɔŋŋ eji yɛ afii ohai 20 nɛɛ hu mli. Lɛlɛŋ, tai ni awuu yɛ mli lɛ eshwie la babaoo shi fe eko fɛɛ eko, shi nɔ hee ko hu eba yɛ afii oha nɛɛ mli. Afii nyɔŋmai enumɔ nɛ ni United States je nuklea tawuu nii ayinɔ lɛ shishi kɛtsɔ atɔm okpɛlɛmii enyɔ ni eŋmɛɛ he eshwie Japan nɔ lɛ nɔ. Yɛ afii nyɔŋmai enumɔ ni eho kɛjɛ nakai beaŋ kɛbaa nɛɛ mli lɛ, jeŋmaji lɛ ebua nuklea tawuu nii babaoo naa bɔ ni ebaanyɛ ekpata adesai fɛɛ ahiɛ shii abɔ. Ani naagbee lɛ, nuklea tawuu nii ni yɔɔ lɛ baawo adesai ahe gbeyei koni no aha amɛkawuu ta dɔŋŋ? Anɔkwa saji ni yɔɔ lɛ haa sanebimɔ nɛɛ hetoo. Kɛjɛ 1945 kɛbaa nɛɛ, gbɔmɛi akpekpei abɔ egboi yɛ tai amli—eyɛ mli akɛ kɛjɛ no sɛɛ aahu kɛbashi ŋmɛnɛ lɛ, atswako nuklea okpɛlɛm ko dɔŋŋ.
Mɛni hewɔ adesai aweku lɛ sumɔɔ ta nakai lɛ? Encyclopedia Americana tsĩɔ nibii ni kɔɔ adesai ashihilɛ he, ni yinɔsane tsɔɔ akɛ ekɛ tai ba lɛ ekomɛi atã. Ekomɛi ji mɛi ahe tsui ni anaaa yɛ jamɔ mli, hewolonɔ sui amligbalamɔ, kusumii amli sɔrɔto-feemɔi, susumɔi ni yɔɔ sɔrɔtoi (tamɔ Komunist nɔyeli kɛ nɔyeli ni bɔɔ jwetri ehaa ehe nɛkɛ), maŋhedɔɔ kɛ maŋ nɔyeli hegbɛ he tsɔɔmɔ, shika gbɛfaŋ shihilɛi, kɛ bɔ ni asumɔɔ asraafoi anitsumɔ yɛ he fɛɛ he lɛ hu. Kɛ okane nibii ni atsĩ tã nɛɛ, ani onaa amɛteŋ eko ni ekolɛ etsɛŋ tsɔ̃ ni no baanyɛ atsake? Ani jeŋmaji lɛ baagbɔjɔ bɔ ni amɛtswa amɛfai shi akɛ amɛbaabaa amɛ nɔyeli hegbɛi ayi lɛ mli fioo? Ani adesai baakpa hewolonɔ sui amligbalamɔ? Ani mɛi ni feɔ shɛii yɛ jamɔ he lɛ baaba amɛ jamɔ he sɛkɛyeli lɛ shi? Enɛ tamɔɔɔ nɔ ni baanyɛ aba lɛ nakai.
Belɛ, ani hiɛnɔkamɔ ko bɛ kwraa akɛ, be ko lɛ, nibii baahi fe nɛkɛ, ni toiŋjɔlɛ ni sɛɛ tsɛɔ baaba? Hɛɛ, hiɛnɔkamɔ ko yɛ. Basabasa feemɔ ni yɔɔ je nɛŋ lɛ fɛɛ sɛɛ lɛ, abaanyɛ ana toiŋjɔlɛ ŋmɛnɛ po. Gbɔmɛi akpekpei abɔ efee nakai. Ha wɔgba bo nɛkɛ gbɔmɛi nɛɛ ateŋ mɛi fioo komɛi ahe sane koni ona nɔ ni amɛ niiashikpamɔi lɛ baanyɛ atsɔɔ kɛha bo.
[He ni Mfoniri ni yɔɔ baafa 2 lɛ Jɛ]
Background cover and page 32: Reuters/Bettmann
[He ni Mfoniri ni yɔɔ baafa 3 lɛ Jɛ]
Reuters/Bettmann