Hewalɛnamɔ Kɛ Miishɛɛ—Ani Amɛbaanyɛ Amɛfee Onɔ?
HII kɛ yei ni yeee emuu eshwe hewalɛnamɔ kɛ miishɛɛ, yɛ bei abɔ ni amɛkɛhi shi lɛ fɛɛ mli. Eyɛ mli akɛ enɛɛmɛi ji nibii ni adesai shweɔ ni he hiaa fe fɛɛ lɛ ateŋ enyɔ diɛŋtsɛ moŋ, shi nine shɛɛɛ nɔ.
Gbɔmɛi esusu nibii ni ataoɔ nɛɛ he waa ni amɛkɛ ŋaawoo babaoo hu eha yɛ he. Dr. Dennis Jaffe kɛɛ: “Ŋmɛnɛ, nɔ titri ni kɛ hewalɛnamɔ kɛ tsamɔ ni sɛɛ tsɛɔ lɛ baa yɛ be babaoo mli lɛ damɔ bo diɛŋtsɛ osubaŋ nɔ.” Abraham Lincoln wie be ko akɛ: “Gbɔmɛi damɔɔ bɔ ni amɛfeɔ amɛjwɛŋmɔ lɛ nɔ amɛnaa miishɛɛ.” Ani okɛ enɛ kpaa gbee? Te miishɛɛ ni otaoɔ lɛ mli wa ha tɛŋŋ? Onine ni aaashɛ nɔ lɛ damɔ gbɔmɔtsoŋ hewalɛnamɔ kpakpa ni ooona nɔ kɛyashɛɔ nɛgbɛ?
Gbɔmɛi ekwɛ he fɛɛ he kɛha miishɛɛnamɔ, ni amɛdi nibii ni bɛ naagbee lɛ asɛɛ. Amɛpɛi jeŋ nilee, jwɛŋmɔ he nilee kɛ shihilɛ mli ni anɔkwale kɛ nilee yɔɔ lɛ mli amɛkwɛ. Amɛtsɔ amɛ miishɛɛ taomɔ lɛ nɔ amɛkpa jeŋ nilee, nitɛŋmɔi, kɛ lalai ashi. Ni kɛlɛ ŋwanejee bibioo ko pɛ yɔɔ anɔkwa miishɛɛnamɔ fa titri ni damɔ gbɔmɔtsoŋ hewalɛnamɔ kpakpa nɔ lɛ he. Televishin nɔ adafitswaa sane ko ni ehe gbɛi waa lɛ kɛɔ akɛ: “Kɛ oyɛ hewalɛ lɛ, belɛ oyɛ nɔ fɛɛ nɔ.”
Nɛkɛ gbɛ nɛɛ nɔ tsɔmɔ eha mɛi eyoo hewalɛnamɔ he saji ni akaa yiŋ awieɔ, nɔ ni ale ni akpɛlɛɔ nɔ lɛ kɛ nɔ ni aleee jogbaŋŋ lɛ fɛɛ. Etamɔ nɔ ni maŋ woji atoohei lɛ fɛɛ eko yɛ niyenii kɛ gbɔmɔtsoŋ gbɔlemɔ he mlai kɛ tsamɔi sɔrɔtoi ahe woji ni bɛ naagbee. Dr. Paul Dudley White ni ehe gbɛi waa, ni ele tsui he nitsumɔ jogbaŋŋ lɛ wie akɛ: “Aŋmala woji babaoo yɛ hewalɛnamɔ he ni jeɔ shishi kɛjɛɔ blema. Nɔ ni hi fe fɛɛ lɛ ateŋ ekome ji Regiment of Helthe ni aŋma aaafee afii akpe ni eho nɛ lɛ.”
Yɛ enɛɛmɛi fɛɛ sɛɛ lɛ, hewalɛnamɔ kɛ miishɛɛ taomɔ lɛ efee efolo kɛha adesai ateŋ mɛi ni fa. Ani enɛ feɔ bo naakpɛɛ, yɛ bɔ ni akɛɛ wɔhiŋmɛigbelemɔ nɛɛ eshɛ shɔŋŋ lɛ hewɔ? Eka shi faŋŋ akɛ jeŋ nilee kɛ hela, gbɔlɛ, kɛ gbele bako naagbee.
Shi ani ebaafee bo naakpɛɛ lolo akɛ ooole akɛ wɔbɛ gbɛ ni wɔɔtsɔ nɔ wɔsusu bɔ ni miishɛɛ ji lɛ wɔha, ni emlitsɔɔmɔ kpakpa ni kɔɔ bɔ ni eji hu he bɛ? Pierre Teilhard de Chardin mu sane naa yɛ maŋshiɛmɔ ko ni kɔɔ ‘Miishɛɛ Hesusumɔ’ lɛ mli akɛ: “Woji, nibii amlipɛimɔi, aŋkroaŋkroi kɛ kui ni pɛiɔ saji amli, ni eko nyiɛ eko sɛɛ ni bɛ naagbee kɛ afii ohai abɔ ewie sane nɛɛ he; ni eyɛ mɔbɔ akɛ wɔɔwie akɛ nine enyɛ shi kwraa ni anyɛɛɛ akpa gbee. Kɛha wɔteŋ mɛi pii lɛ, nɔ ni jɛɔ mli baa yɛ naagbee ji akɛ, sane naamuu ni anyɛɔ atsuɔ he nii ni abaanyɛ ana kɛjɛ nɔ ni wɔsusu he nɛɛ fɛɛ mli ji akɛ sɛɛnamɔ ko kwraa bɛ he akɛ wɔɔya nɔ yɛ nɔ ni wɔtaoɔ nɛɛ mli.”
Ani nɛkɛ ji bɔ ni onuɔ he ohaa yɛ miishɛɛ he? Bi bo diɛŋtsɛ ohe anɔkwa saji komɛi okwɛ. Ani oyɛ miishɛɛ diɛŋtsɛ bianɛ? Aloo abaana miishɛɛ diɛŋtsɛ lɛ yɛ ŋwɛi pɛ? Ani gbɛkpamɔ diɛŋtsɛ ko yɛ akɛ wɔbaana hewalɛ kɛ miishɛɛ, ni wɔna enɛɛmɛi po yɛ shikpɔŋ nɛɛ nɔ diɛŋtsɛ?