Ndibet Jehovah ke Ime Toto ke Ini Uyen Mi

NTE RUDOLF GRAICHEN OBỤKDE

Ukem nte ekepkep esisiahade ke mbuari, nnama ama esịm ubon mi ke ini n̄kedide isua 12 kpọt. Akpa, ẹma ẹsịn ete mi ke ufọk-n̄kpọkọbi. Ekem, ẹma ẹnyịk mi ye eyeneka mi an̄wan ẹmen ẹkpọn̄ ufọk ẹnyụn̄ ẹnọ nnyịn ikodụn̄ ye isenowo. Ke ukperedem, mme ndedịbe bodisi ẹma ẹmụm mi ye eka mi. Ẹma ẹnọ mi n̄ka n̄kpọkọbi, ndien ẹsịn enye ke itienna ekikere.

UDỊM udịm n̄kpọntịbe oro ekedi sụk ntọn̄ọ ini ubiak ubiak ukọbọ oro n̄kosobode ke uyen mi nte kiet ke otu Mme Ntiense Jehovah. Ibak ibak ndedịbe bodisi Nazi ndien ekem Stasi Edem Usiahautịn Germany ẹma ẹdomo ndibiat nsọn̄ọnda mi ye Abasi. Idahaemi, ke isua 50 ẹma ẹkebe ke utom oro nyakde idem nnọ enye, mmekeme nditịn̄ nte andiwet psalm eketịn̄de ete: “Mmọ ẹwak nditụk mi toto ke uyen mi: edi ikanke mi.” (Psalm 129:2) Mmọkọm Jehovah etieti!

N̄kamana ke June 2, 1925, ke ekpri obio Lucka ekperede Leipzig, Germany. Idem mbemiso n̄kamanade, ete ye eka mi, Alfred ye Teresa, ẹma ẹkụt akpanikọ Bible ke mme n̄wed Nditọ Ukpepn̄kpọ Bible, nte ẹkediọn̄ọde Mme Ntiense Jehovah ini oro. Mmeti nte n̄kesisede mme ndise ẹwụtde mme n̄kpọntịbe eke Bible ẹkekọn̄ọde ke mme ibibene ufọk nnyịn kpukpru usen. Ndise kiet ama owụt wolf ye eyenerọn̄, eyen ebot ye anawụri ekpe, abak enan̄ ye lion—kpukpru ẹdude ke emem, ekpri eyeneren adade mmọ usụn̄. (Isaiah 11:6-9) Mme utọ ndise oro ẹma ẹsọn̄ọ ẹwụhọ mi ke ekikere.

Ke ini ekededi oro ufan̄ okodude, ete ye eka mi ẹma ẹsibuan mi ke mme edinam esop. Ke uwụtn̄kpọ, ke February 1933, n̄kpasịp usen ifan̄ ke Hitler ama akada ukara, ẹma ẹwụt “Photo-Drama of Creation”—ye mme ndise slide, senima, ye mme utịn̄ikọ oro ẹmụmde ẹsịn ke ọkpọ—ke ekpri obio nnyịn. N̄kokop nduaidem didie ntem, nte eyeneren isua itiaba kpọt, ndisịne ke edem ana-in̄wan̄ o-moto oro ẹkewatde ẹkanade obio nte ubak isan̄ unọ ntọt mban̄a “Photo-Drama” oro! Ke idaha enyeemi ye ke mme ini efen, nditọete ẹma ẹnam etie mi ke idem nte ke ndi andibuana ke esop oro ẹkemede ndida nnam n̄kpọ kpa ye oro n̄kekpride ke isua emana. Ntre toto ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ isua emana, Jehovah ama ọnọ mi ukpep ndien Ikọ esie ama akara mi.

Ẹnọ Ukpep Ndibuọt Idem ke Jehovah

Ke ntak ọkpọsọn̄ edida san̄asan̄a Christian, Mme Ntiense Jehovah ikesịnke idem ke mbre ukara Nazi. Nte utịp, ke 1933 mbon Nazi ẹma ẹnọ mme ibet ẹbiọn̄ọde nnyịn ndikwọrọ ikọ, ndisop idem, ye edikam n̄kot mme n̄wed Bible nnyịn. Ke September 1937 mme ndedịbe bodisi ẹma ẹmụm kpukpru nditọete ke esop nnyịn, esịnede ete mi. Oro ama anam n̄kop mfụhọ etieti. Ẹma ẹbiere n̄kpọkọbi isua ition ẹnọ ete mi.

N̄kpọ ama ọsọn̄ etieti ye nnyịn ke ufọk. Edi nnyịn ima isọsọp ikpep ndibuọt idem ke Jehovah. Usen kiet ke ini n̄kọnyọn̄de ufọkn̄wed ndi, eka mi ke okokot Enyọn̄-Ukpeme. Enye okoyom ndisọsọp nnam ekpri udia uwemeyo nnọ mi, ntre enye ama ayak magazine oro odori ke enyọn̄ ekpri kọbọd. Ke udia uwemeyo okụrede, ke adan̄aemi ikatan̄de usan, ẹma ẹkọn̄ usụn̄ ọkpọsọn̄ ọkpọsọn̄. Ekedi bodisi oro okoyomde ndidụn̄ọde ufọk nnyịn nyom mme n̄wed Bible. Idem ama enyek mi etieti.

Eyo ama ofiop usen oro ke esen esen usụn̄. Ntre akpa n̄kpọ oro bodisi oro akanamde ekedi ndiyarade ndụn esie ndori ke enyọn̄ okpokoro. Enye ndien ama aka iso ke ndụn̄ọde esie. Ke adan̄aemi enye okosụk esede idak okpokoro, ndụn esie ama ewere oyom ndidorode nduọ. Ntre eka mi ama ọsọsọp okpobi ndụn oro odori ke kọbọd nnennen ke enyọn̄ Enyọn̄-Ukpeme! Bodisi oro ama odụn̄ọde ufọk nnyịn edi ikekwe n̄wed ndomokiet. Nte ededi, ikodụkke enye ekikere ndikpese idak ndụn esie. Ke ini enye okoyomde ndinyọn̄, enye ama okụni ikọ sụn̄sụn̄ ndikpe eka mi ubọk ke adan̄aemi ọwọn̄ọrede ubọk ke edem ndidorode ndụn esie. Ekefịghede mi didie ntem ke idem!

Mme utọ ifiọk n̄kpọntịbe oro ẹma ẹtịm mi idem ẹnọ mme idomo oro ẹsọn̄de ẹkan. Ke uwụtn̄kpọ, ke ufọkn̄wed ẹma ẹnyịk mi ẹte ndụk n̄ka N̄kparawa Hitler, emi ẹkenọde nditọwọn̄ ukpep ekọn̄ ẹnyụn̄ ẹdade ukpepn̄kpọ akwaifiọk Nazi ẹbiat mmọ ibuot. Ndusụk mme andikpep ẹma ẹnyene san̄asan̄a utịtmbuba ndinam ofụri nditọ ufọkn̄wed mmọ ẹtiene ẹbuana. Anaedi andikpep mi, Herr Schneider, ama ekere ke imọ ima ikpu ofụri ofụri koro, ke edide isio ye kpukpru mme andikpep eken ke ufọkn̄wed mi, akayak eyen ufọkn̄wed kiet man enye anam kpukpru owo ẹtiene ẹbuana. Ami n̄kedi eyen ufọkn̄wed oro.

Usen kiet Herr Schneider ama ọtọt ofụri otu nditọ ukpepn̄kpọ ete: “N̄kparawa, n̄kpọn̄ nnyịn iyanam uwọrọ an̄wa nte otu.” Kpukpru owo ẹma ẹma ekikere oro. Ekem enye ama adian do ete: “Ana kpukpru mbufo ẹsịne ukem enyịnọfọn̄ N̄kparawa Hitler man ke ini nnyịn idisan̄ade ke mme efak ibe, kpukpru owo ẹkpekụt ẹte ke mbufo ẹdi ndiye n̄kparawa Hitler.” Ke ndan̄nsiere, kpukpru n̄kparawa ẹma ẹwọrọ ẹdi ye ukem enyịnọfọn̄ mmọ ke mîbọhọke ami. Andikpep oro ama okot mi n̄wọrọ ndida ke iso ubet ukpepn̄kpọ onyụn̄ obụp mi ete: “Se n̄kparawa eken kanade ndien ekem se idemfo.” Enye ama adian do ete: “Mmọfiọk ke ete ye eka fo ẹdi ubuene inyụn̄ ikemeke ndidep ukem enyịnọfọn̄ emi nnọ fi, edi yak n̄wụt fi n̄kpọ.” Enye ama ada mi aka okpokoro esie, okụbọde drọwa, ndien ọdọhọ ete: “Nyom ndinọ fi ata obufa ukem enyịnọfọn̄ emi. Nte iyehe?”

Akpakam ọfọn mi ndikpa akan ndisịne ukem enyịnọfọn̄ n̄ka Nazi. Ke ini andikpep mi okokụtde ete ke ami nyomke ndisịne, enye ama ayat esịt, ndien ofụri otu nditọ ukpepn̄kpọ ẹma ẹyomo mi. Ekem enye ama ada nnyịn ọwọrọ an̄wa edi odomo ndidịp mi ebe ke ndinam ami nsan̄a ke ufọt kpukpru n̄kparawa eken ẹmi ẹkesịnede ukem enyịnọfọn̄ mmọ. Nte ededi, ediwak owo ke obio ẹma ẹkụt nte n̄wọrọde nda isio ke otu nditọ ubet ukpepn̄kpọ mi. Kpukpru owo ẹma ẹfiọk ẹte ke ami ye ete ye eka mi ikedi Mme Ntiense Jehovah. Mmọkọm Jehovah ke ndikọnọ mi ukeme eke spirit oro n̄koyomde ke ini n̄kedide eyenọwọn̄.

Ukọbọ Ọsọn̄ Ubọk

Usen kiet ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ 1938, mme bodisi ẹma ẹmụm mi ye eyeneka mi an̄wan ke ufọkn̄wed ẹwat ke moto mme bodisi ẹka ufọkn̄wed unam ukpụhọde ke Stadtroda, oyomde usụn̄ ke n̄kpọ nte kilomita 80. Ntak-a? Esopikpe ama ebiere ndidianade nnyịn n̄kpọn̄ ete ye eka nnyịn nnyụn̄ nnam nnyịn ikabade idi nditọ Nazi. Ikebịghike mme akamautom ke itie unam ukpụhọde emi ẹma ẹkụt ẹte ke ami ye eyeneka mi an̄wan ima iwụt ukpono inyụn̄ isụk ibuot, okposụkedi ikọsọn̄ọde imụm edida san̄asan̄a Christian nnyịn ikama. Ama otụk adausụn̄ oro ke idem etieti tutu enye oyom ndikụt eka mi ke idemesie. Ẹma ẹnam ukpụhọde, ndien ẹma ẹyak eka mi edise nnyịn. Eyeneka mi an̄wan, eka mi, ye ami ima ikop inemesịt inyụn̄ ikọm Jehovah ke ndikọnọ nnyịn ifet ndisobo ọtọkiet kaban̄a ndọn̄esịt edem mbiba ke ofụri usen kiet. Nnyịn ima inen̄ede iyom oro.

Nnyịn ima idu ke itie unam ukpụhọde oro ke n̄kpọ nte ọfiọn̄ inan̄. Ekem ẹma ẹnọ nnyịn ikodụn̄ ye ubon kiet ke Pahna. Ẹma ẹteme mmọ ẹte ẹnịm nnyịn nsannsan ẹkpọn̄ mme iman nnyịn. Owo ikakam iyakke eka mi edise nnyịn. Kpa ye oro, ke idaha ifan̄, enye ama oyom usụn̄ osobo ye nnyịn. Ke adade ibat ibat ifet oro anam n̄kpọ, eka mi ama anam ofụri ukeme esie ndisọn̄ọ nnyịn idem man imụm mbuọtidem ke Jehovah ikama, ke mme idomo ye mme idaha ekededi oro enye ediyakde ẹsịm nnyịn.—1 Corinth 10:13.

Ndien mme idomo ẹma ẹdi. Ke December 15, 1942, ke ini n̄kedide isua 17 kpọt, mme ndedịbe bodisi ẹma ẹmụm mi ẹnyụn̄ ẹsịn mi ke itie n̄kọbi-ntem ke Gera. Ke n̄kpọ nte urua kiet ke oro ebede, ẹma ẹmụm eka mi n̄ko ẹnyụn̄ ẹda ẹdisịn ye ami ke ukem ufọk-n̄kpọkọbi oro. Sia n̄kosụk ndide eyenọwọn̄, esopikpe ikekemeke ndikpe ikpe mi. Ntre ami ye eka mi ima ibiat ọfiọn̄ itiokiet ke n̄kọbi-ntem ke adan̄aemi esopikpe ekebetde man nyọhọ isua 18 ke emana. Ke n̄kem n̄kem usen oro n̄kesịmde isua 18, ẹma ẹda mi ye eka mi ẹwọrọ ẹka ikpe.

Mbemiso mfiọkde se ikakade iso, ẹma ẹbebiere ikpe. N̄kọfiọkke nte ke ndikwe eka mi aba. Akpatre ini oro n̄kemede nditi enye edi ini oro n̄kokụtde enye etiede ke esopikpe adiana mi ke obubịt anyan n̄kpọitie eto. Ẹma ẹbiom nnyịn mbiba ikpe. Ẹma ẹbiere n̄kpọkọbi isua inan̄ ẹnọ mi ẹnyụn̄ ẹbiere isua kiet ye ubak ẹnọ eka mi.

Ini oro ẹma ẹdọn̄ ediwak tọsịn Mme Ntiense Jehovah ke mme ufọk-n̄kpọkọbi ye mme itienna. Nte ededi, ẹkenọ mi n̄ka ufọk-n̄kpọkọbi ke Stollberg, emi n̄kedide n̄kukụre Ntiense. Mma mbiat se ibede isua kiet ke n̄kọbi-ntem, edi Jehovah ama odu ye ami. Ima oro n̄kọkọride nnọ enye ke ini uyen mi ekedi n̄kpọ oro akan̄wamde mi ndika iso ndu uwem ke n̄kan̄ eke spirit.

Ke May 9, 1945, ke mma n̄kodu isua iba ye ubak ke ufọk-n̄kpọkọbi, nnyịn ima ibọ eti mbụk—ekọn̄ ama okụre! Ẹma ẹsio mi usen oro. Ke mma n̄kasan̄a kilomita 110, mma ndisịm ufọk nnyụn̄ nduọ ataata udọn̄ọ oto mmemidem ye biọn̄. Ama ada mi ediwak ọfiọn̄ ndifiak n̄kop nsọn̄idem.

Ke ndondo oro n̄kebehede, mma mbọ etop ekese mfụhọ mfụhọ etop. Akpa akaban̄a eka mi. Ke enye ama okodu ke ufọk-n̄kpọkọbi ke isua kiet ye ubak, mbon Nazi ẹma ẹdọhọ enye esịn ubọk ke n̄wed ndikan̄ mbuọtidem esie ke Jehovah. Enye ama esịn. Ntre mme ndedịbe bodisi ẹma ẹda enye ẹka itienna ekikere iban ke Ravensbrück. Utoenyịn ekpo ama owot enye do esisịt ini mbemiso ekọn̄ okokụrede. Enye ekedi Christian emi enyenede uko etieti—an̄wana ọkpọsọn̄ en̄wan oro akananam mîkpaha mba. Jehovah akpakam eti enye ke mfọnido.

Mma mbọ etop n̄ko mban̄a akamba eyeneka mi eren, Werner, oro mîkayakke idem inọ Jehovah. Enye ama odụk udịmekọn̄ mbon Germany ndien ẹma ẹwot enye ke Russia. Nso kaban̄a ete mi? Enye ama ọnyọn̄ edi ufọk, edi ke mfụhọ, enye ekedi kiet ke otu ata esisịt ibat Mme Ntiense oro ẹkesịnde ubọk ke esuene esuene n̄wed oro ndikan̄ mbuọtidem mmọ. Ke ini n̄kokụtde enye, enye eketie mfụhọ mfụhọ onyụn̄ enyene editịmede esịt.—2 Peter 2:20.

Ibio Ini Nsịnifịk ke Utom eke Spirit

Ke March 10, 1946, mma ndụk akpa mbono ukụre ekọn̄ mi ke Leipzig. Nso n̄kpọ inemesịt ke ekedi ntem ke ini ẹketọtde ẹte ke baptism oyodu kpa usen oro! Okposụkedi mma n̄kayak idem nnọ Jehovah ke ediwak isua ẹmi ẹkebede, emi ekedi akpa ifet oro n̄kenyenede ndina baptism. Ndifreke usen oro tutu amama.

Ke March 1, 1947, ke mma n̄kanam usiakusụn̄ ke ọfiọn̄ kiet, ẹma ẹnọ mi ikot ndidi Bethel ke Magdeburg. Mme bọmb oro ẹketopde ẹma ẹnen̄ede ẹbiat mme ọfis N̄ka. Nso ifet ke ekedi ntem ndin̄wam ke utom edifiak ndiọn̄! Ke ndaeyo oro ama ekebe ẹma ẹnọ mi n̄ka obio Wittenberge nte akpan asiakusụn̄. Ke ndusụk ọfiọn̄ mma nsibiat se ibede hour 200 ndikwọrọ eti mbụk Obio Ubọn̄ Abasi nnọ mmọ en̄wen. Esịt ekenem mi didie ntem ndifiak nnyene ifụre—ekọn̄ idụhe aba, ukọbọ idụhe aba, n̄kpọkọbi idụhe aba!

Edi n̄kpọ mfụhọ nditịn̄, ifụre oro ikebịghike. Ke ekọn̄ oro ama okokụre ẹma ẹbahade Germany, ndien ikpehe oro ami n̄kodụn̄de ekesịne ke idak ukara mbon Communist. Ke September 1950 mme ndedịbe bodisi Edem Usiahautịn Germany, ẹkediọn̄ọde nte Stasi, ẹma ẹtọn̄ọ ndimụm nditọete ke adiana ke adiana. Se ẹkedoride mi ikọ ẹban̄a ekedi n̄kpọ nsahi. Ẹkedọhọ ke ndi owo uyep nnọ ukara America. Ẹma ẹnọ mi n̄ka ndiọkn̄kan ufọk-n̄kpọkọbi Stasi ke idụt oro, ke Brandenburg.

Ibetedem Otode Nditọete Mi eke Spirit

Do mme Stasi ikayakke mi nde idap ke uwemeyo. Ekem mmọ ẹma ẹbụp mi mbụme ke ofụri okoneyo. Ke ẹma ẹketụhọde mi ntem ke usen ifan̄, n̄kpọ ama etetịm ọdiọk. Usenubọk kiet, utu ke ndifiak nda mi n̄kesịn ke ubet ufọk-n̄kpọkọbi mi, mmọ ẹma ẹda mi ẹka ibak ibak U-Boot Zellen (ẹkediọn̄ọde nte ufọk-n̄kpọkọbi esịt mmọn̄ ke ntak itie emi mmọ ẹkedude ke ata esịt isọn̄). Mmọ ẹma ẹberede akani usụn̄ukwak oro ama akatak n̄karafan̄ ẹnyụn̄ ẹdọhọ mi mbe ndụk. N̄kenyene ndikan̄a n̄kokon̄ enyịnusụn̄. Ke ini n̄kesịnde ukot ke esịtufọk, mma n̄kụt nte ke mmọn̄ ama ofụk ofụri isọn̄ufọk oro. Ẹma ẹtọ usụn̄ oro ẹberi ye uyat uyat ọkpọsọn̄ uyom. Ikan̄ ikodụhe, window ikonyụn̄ idụhe. Ekedi ata makmak ekịm.

Ke ntak udiọn̄ mmọn̄ emi okodude ke isọn̄ufọk oro, n̄kekemeke nditetie, ndinana, m̀mê ndide idap. Ke mma n̄kebet ke se iketiede nte ini oro mînyeneke utịt, ẹma ẹfiak ẹda mi ẹka ndibụp mme mbụme efen efen ke idak ọkpọsọn̄ un̄wana. N̄kọfiọkke m̀mê efe ọkọdiọk akan—ndidada ke mmọn̄ ke ofụri usen ke se ikperede ndidi makmak ekịm m̀mê ndiyọ uyat uyat uyama ikan̄ oro ẹkewụkde mi nnennen ke idem ke ofụri okoneyo.

Ke ediwak idaha mmọ ẹma ẹnam nte imọn̄ itop mi ke ikan̄. Ke ẹma ẹkebụp mi mbụme ke ediwak okoneyo, akwa owo udịmekọn̄ Russia ama edise mi usenubọk usen kiet. Mma nnyene ifet ndisian enye nte ke mme Stasi Germany ẹma ẹnam n̄kpọ ye ami ke ibak ibak usụn̄ ẹkan nte mme ndedịbe bodisi Nazi ẹkenamde. Mma nsian enye nte ke Mme Ntiense Jehovah ẹkeda san̄asan̄a ke idak ukara Nazi ẹkenyụn̄ ẹda san̄asan̄a n̄ko ke idak ukara Communist ndien nte ke nnyịn isịnke idem ke mbre ukara ke ebiet ekededi ke ererimbot. Mma ndọhọ nte ke edide isio, ediwak owo oro ẹdide isụn̄utom Stasi idahaemi ẹkedi mme andibuana ke n̄ka N̄kparawa Hitler, emi ekemede ndidi do ke mmọ ẹkekpep ndikọbọ mbon oro mîduehe isop ibak ibak. Nte n̄ketịn̄de ikọ, idem mi ama enyek ke ntak etuep, biọn̄, ye mmemidem.

Ke n̄kpaidem, akwa owo Russia oro ikayatke esịt ye ami. Ke edide isio, enye ama ofụk mi abran̄kịn onyụn̄ anam n̄kpọ ye ami ke mfọnido. Esisịt ini ke enye ama ekedi edise mi, ẹma ẹfiak ẹsio mi ẹka ubet ufọk-n̄kpọkọbi oro ọkọfọnde akan. Usen ifan̄ ke ukperedem, ẹma ẹyak mi ẹsịn esopikpe Germany ke ubọk. Ke adan̄aemi n̄kosụk mbetde ikpe mi, mma nnyene eti ifet ndibuana ubet ufọk-n̄kpọkọbi ye Mme Ntiense ition efen. Ke mma n̄kọyọ ekese ibak ibak ufen, idem ekenem mi didie ntem ndinyene ebuana ye nditọete mi eke spirit!—Psalm 133:1.

Ke esopikpe ẹma ẹbiom mi ikpe nte ke ndi owo uyep ẹnyụn̄ ẹbiere n̄kpọkọbi isua inan̄ ẹnọ mi ke itie n̄kọbi-ntem. Ẹkeda oro nte mfefere ubiereikpe. Ẹma ẹnọ ndusụk nditọete n̄kpọkọbi awakde akan isua duop. Ẹkesịn mi ke itie n̄kọbi-ntem oro ẹnọde ọkpọsọn̄ ukpeme. N̄kere ke idem eku ikekemeke ndinyọni ndụk m̀mê ndinyọni n̄wọrọ ke ufọk-n̄kpọkọbi oro—ukpeme ama okpon etieti. Kpa ye oro, ye un̄wam Jehovah ndusụk nditọete oro ẹnyenede uko ẹma ẹkeme ndidịbe mmen ofụri Bible ndụk. Ima ibahade n̄wed kiet kiet isio ke enye inyụn̄ ideme ke otu nditọete oro ẹkedude ke ufọk-n̄kpọkọbi.

Nnyịn ikasan̄a didie inam emi? Ekedi ata ọkpọsọn̄ n̄kpọ. N̄kukụre ini oro nnyịn ikesisobode ye kiet eken ekedi ini oro ẹkesidade nnyịn ẹka ikeyere mmọn̄ ke kpukpru urua iba. Ini kiet, ke adan̄aemi n̄keyerede mmọn̄, eyenete kiet ama ọdọn̄ odu ye ami ete ke ima idịp ndusụk ikọn̄n̄wed Bible ke ọfọn̄ ukwọhọdeidem imọ. Ke mma n̄keyere mmọn̄ n̄kụre, n̄kenyene ndimen ọfọn̄ ukwọhọdeidem esie utu ke okịm.

Kiet ke otu mbon ukpeme oro ama okụt eyenete oro ọdọn̄de odu ye ami onyụn̄ amia enye ata idiọk idiọk ke okpoyon̄. N̄kenyene ndisọsọp mmen ọfọn̄ ukwọhọdeidem oro mbuak ye eke mbon n̄kpọkọbi eken. Ke mfọniso owo ikomụmke mi ye mme ikọn̄n̄wed Bible oro. Mîdịghe ntre ndutịm udia eke spirit nnyịn okpokodu ke itiendịk. Nnyịn ima inyene mme utọ ifiọk n̄kpọntịbe oro ediwak ini. Ikesinam edikot Bible nnyịn kpukpru ini ke ndịbe ye ke akamba n̄kpọndịk. Mme ikọ apostle Peter oro, “Ẹfara ke idem ẹnyụn̄ ẹkpeme,” ẹma ẹnen̄ede ẹdot.—1 Peter 5:8.

Kaban̄a ndusụk ntak, ukara ama ebiere ndisio ndusụk nnyịn ndien ndien nto ke itie n̄kọbi-ntem kiet n̄ka efen. Ke ufan̄ isua inan̄, ẹma ẹsio mi ẹka n̄kpọ nte nsio nsio itie n̄kọbi-ntem duop. Kpa ye oro, mma nsikụt nditọete kpukpru ini. Mma nsima kpukpru nditọete ẹmi ntotụn̄ọ ntotụn̄ọ, ndien n̄kesikpọn̄ mmọ ye akwa mfụhọ ke esịt mi ke kpukpru ini oro ẹkesiode mi ẹka ebiet efen.

Ke akpatre ẹma ẹnọ mi n̄ka Leipzig, ndien do ẹma ẹsio mi ke ufọk-n̄kpọkọbi. Ekpeme ufọk-n̄kpọkọbi oro okosiode mi ikọdọhọke mi san̄a sụn̄ edi, utu ke oro, ọkọdọhọ, “Nnyịn iyafiak ikụt fi ke mîbịghike.” Esịt ibak esie okoyom ẹfiak ẹda mi ẹdi ufọk-n̄kpọkọbi. Mma nsikere kpukpru ini mban̄a Psalm 124:2, 3, ke ebiet emi ọdọhọde ete: “Mîkpedịghe Jehovah ada ye nnyịn, ke ini owo ẹdahade ke enyọn̄ ẹnam ikọ ye nnyịn: ke ini oro ẹkpemen nnyịn ye uwem, ke ini mmọ ẹyatde esịt ikan̄îkan̄ ye nnyịn.”

Jehovah Anyan̄a Mme Asan̄autom Esie Ẹmi Ẹsọn̄ọde Ẹda

Kemi mma mfiak nnyene ifụre. Amanamba eyeneka mi an̄wan, Ruth, ye Sista Herta Schlensog ẹma ẹda ke inuaotop ẹbet mi. Ke ofụri isua n̄kpọkọbi oro, Herta ama esinọ ekpri ekwo udia ẹsọk mi kpukpru ọfiọn̄. Mmenen̄ede nnịm ke akpanikọ nte ke mîkpekedịghe n̄kpri ekwo oro, n̄kpakakpa ke ufọk-n̄kpọkọbi. Jehovah akpakam eti enye ke mfọnido.

Tọn̄ọ nte ẹkesana mi ẹyak, Jehovah ada ediwak ifetutom ọdiọn̄ mi. Mma mfiak nnam utom nte akpan asiakusụn̄, ke Gronau, Germany, ye nte esenyịn circuit ke mme Obot Germany. Nte ini akakade ẹma ẹnọ mi ikot ndisịn enyịn̄ ke ọyọhọ otu 31 eke Ufọkn̄wed Enyọn̄-Ukpeme Ukpep Bible eke Gilead eke mme isụn̄utom. Edinam ukụre ukpep nnyịn akada itie ke An̄wambre Yankee ke ini mbono ofụri ererimbot eke Mme Ntiense Jehovah ke 1958. Mma nnyene ifet nditịn̄ ikọ nnọ akwa otu nditọete iren ye iban nnyụn̄ mbụk mme ifiọkutom mi.

Ke edinam ukụre ukpep ama okokụre mma nnam isan̄ n̄ka Chile ndikanam utom nte isụn̄utom. Do mma mfiak nnam utom nte esenyịn circuit, ke ata usụk usụk ikpehe Chile—ẹkenọ mi n̄ka ataata utịt isọn̄. Ke 1962, mma ndọ Patsy Beutnagel, ima ima isụn̄utom otode San Antonio, Texas, U.S.A. Mma ndara ndinam utom Jehovah ye enye ke ediwak utịbe utịbe isua.

Ke se ibede isua 70 ẹmi ndude uwem, mmenyene ediwak ini inemesịt ye ediwak afanikọn̄. Andiwet psalm ọkọdọhọ ete: “Ediwak ukụt ẹsịm eti owo; edi Jehovah osio enye ke mmọ kpukpru.” (Psalm 34:19) Ke 1963, ke adan̄aemi ikosụk idude ke Chile, ekedi n̄kpọ mmọn̄eyet ami ye Patsy ndikụt nsekeyen nnyịn an̄wan akpade. Ekem, Patsy ama ọduọ ọkpọsọn̄ udọn̄ọ, ndien nnyịn ima iwọrọ inyọn̄ Texas. Ke ini enye ekedide isua 43 kpọt, enye ama akpa, n̄ko ke idaha oro ekedide ata n̄kpọ mmọn̄eyet. Mmesibọn̄ akam kpukpru ini nte Jehovah ekpeti edima an̄wan mi ke mfọnido.

Idahaemi, okposụkedi ntiede udọn̄ọ udọn̄ọ nnyụn̄ nsọn̄de, mmadara ifet edinam utom nte asiakusụn̄ ofụri ini ye nte ebiowo ke Brady, Texas. Edi akpanikọ, uwem idịghe mmemmem kpukpru ini, ndien ekeme ndidi odu mme idomo efen efen oro ndisobode. Nte ededi, ukem nte andiwet psalm mmekeme ndidọhọ: “O Abasi, afo ama eteme mi toto n̄kedi eyenọwọn̄: ndien nsiak mme utịben̄kpọ fo tutu esịm ini emi.”—Psalm 71:17.

[Mme ndise ke page 23]

(1) Nnam utom mfịn nte ebiowo ye asiakusụn̄

(2) ye Pasty, esisịt ini mbemiso ndọ nnyịn

(3) ke ubet ukpepn̄kpọ Herr Schneider

(4) eka mi, Teresa, emi akakpade ke Ravensbrück