Michael Faraday Ataifiọk Ye Owo Mbuọtidem

“Andisio Odudu Ikan̄ Ilektrik Ndi.” “N̄kponn̄kan Ataifiọk Emi Odomode Mme N̄kpọ Ese Oro Akanam Odude.” Ẹmi Ẹdi Usụn̄ Iba Oro Ẹtịn̄de Ẹban̄a Michael Faraday, Emi Akamanade Ke 1791 Ke England, Emi Enye Ndidụn̄ọde Mfiọk Magnet Odudu Ikan̄ Ilektrik Akadade Osịm Edisio Moto Ilektrik Ye Edinyene Odudu Ilektrik.

FARADAY ama ọnọ ukpep ke ukpepn̄kpọ ubuak mmọn̄ibọk ye ukpepn̄kpọ obot ntatara ntatara ke Royal Institution ke London. Mme ukpepn̄kpọ esie emi okotịmde ndinam ẹmehe ye ifiọk ntaifiọk ama an̄wam n̄kparawa owo ẹnyene ifiọk ẹban̄a mme awak-n̄kukọhọ ekikere. Enye ama ọbọ itoro oto nsio nsio ufọkn̄wed ntaifiọk. Kpa ye oro enye ama esifehe uwọrọetop. Enye ekedi enyene ifịk owo ido ukpono, okopde inemesịt akan ke ini odude ikpọn̄ ke ufọk esie oro ekenyenede ubet ita ye otu ubon esie ye ekemmọ mme andinịm ke akpanikọ. Faraday akabuana ye se enye etịn̄de aban̄a nte “ata ekpri n̄ka mme Christian emi ẹsịnde ke ndek, emi ẹkediọn̄ọde . . . nte mbon Sandeman.” Mmanie ke mmọ ẹkedi? Nso ke mmọ ẹkenịm ke akpanikọ? Ndien didie ke emi okotụk Faraday?

Mbon Sandeman

Geoffrey Cantor, andiwet Michael Faraday: Sandemanian and Scientist, ọdọhọ ete: “Eteete ye ekaete Michael Faraday ẹkesọn̄ọ akpa ebuana emi ubon Faraday ekenyenede ye ufọkabasi Sandeman.” Mmọ ẹkesibuana ye mme anditiene asan̄autom oro asan̄ade-san̄a oro mîkodụhe ke n̄kemuyo ye mme edinịm ke akpanikọ mbon Sandeman oro mme nsan̄a esie ẹkenyịmede.

Robert Sandeman (1718-1771) ekedi eyen ufọkn̄wed ntaifiọk ke Edinburgh, ọbọde ukpep ke ibat, Greek, ye mme usem eken ke adan̄aemi okokopde usen kiet nte John Glass, akani asan̄autom ufọkabasi Presbyterian, ọkwọrọde ikọ. Se enye okokopde ama anam enye ọkpọn̄ ufọkn̄wed ntaifiọk, ọnyọn̄ ufọk esie ke Perth, onyụn̄ akadiana ye Glass ye mme nsan̄a esie.

Ke iduọk isua 1720, John Glass ama ọtọn̄ọ ndinyene eyịghe mban̄a ndusụk ukpepn̄kpọ Ufọkabasi Scotland. Enye ndikpep Ikọ Abasi ama anam enye ebiere nte ke idụt Israel ke Bible akada aban̄a idụt eke spirit emi nditọisọn̄ esie ẹtode nsio nsio idụt. Idụhe ebiet ndomokiet emi enye okokụtde ke enen idụt kiet kiet ndinyene isio isio ufọkabasi.

Sia mîkokopke aba inem iban̄a ufọkabasi esie ke Tealing, ke ọwọrọde ọkpọn̄ Dundee, Scotland, Glass ama ọwọrọ ọkpọn̄ Ufọkabasi Scotland onyụn̄ ọtọn̄ọ mme mbonoesop esie. N̄kpọ nte owo ikie ẹma ẹdiana ye enye, ndien toto ke ntọn̄ọ, mmọ ẹma ẹkụt ke oyom imụm edidianakiet ke otu mmimọ ikama. Mmọ ẹma ẹbiere nditiene item Christ, oro ẹwetde ke Matthew ibuot 18, ufan̄ikọ 15 osịm 17, ndibiere mme mfịna ekededi oro mmọ ẹdinyenede. Ekem mmọ ẹma ẹsinịm mme mbonoesop ke urua ke urua emi mbon oro ẹkenyenede ukem mbuọtidem ẹkesisopde idem kaban̄a akam ye item.

Ke ini ediwak owo ẹketọn̄ọde ndidụk mme mbonoesop eke nsio nsio otu oro kpukpru ini, ẹma ẹyom irenowo ẹmi ẹkemede ndibiom mbiomo man ẹse enyịn ẹban̄a utuakibuot. Edi mmanie ẹkedot? John Glass ye mme nsan̄a esie ẹkenen̄ede ẹnọ akpan ntịn̄enyịn ke se apostle Paul ekewetde aban̄a ibuot nneme emi. (1 Timothy 3:1-7; Titus 1:5-9) Mmọ ikekwe ẹsiakde ukpep ufọkn̄wed ntaifiọk m̀mê nte oyomde owo ọfiọk Hebrew ye Greek. Ntre ke ẹma ẹkekere ẹban̄a ndausụn̄ oro N̄wed Abasi ọnọde ye akam, mmọ ẹma ẹmek irenowo oro ẹdotde ndidi mbiowo. Mbon oro ẹkesọn̄ọde ẹda ye Ufọkabasi Scotland ẹkeda ẹte ke “ekpere ndidi n̄kpọ isụn̄i” irenowo ẹmi mîfiọkke n̄wed “oro ẹkebọkde ndikama akpara utuak ọfọn̄, abiabon, m̀mê n̄kpọ ufụn̄isọn̄” ndinam nte imọfiọk Bible nnyụn̄ n̄kwọrọ etop esie. Ke 1733, ke ini Glass ye nsan̄a mme andinịm ke akpanikọ esie ẹkebọpde ufọkmbono mmọ ke obio Perth, ọkwọrọ ederi n̄kann̄kụk ama odomo ndikpak mme ayaraiwat ẹbịn mmọ ẹsion̄o ke obio. Mmọ ẹma ẹkpu, ndien n̄ka oro ama aka iso ndikọri.

Robert Sandeman ọkọdọ adiaha Glass ndien, ke edide isua 26 ke emana, ama akabade edi ebiowo ke esop Perth eke n̄ka Glass. Utom esie nte ebiowo ama efịghe enye etieti tutu enye ebiere ndisịn ofụri ini esie ke utom ubọkerọn̄. Ekem, ke n̄wan esie ama akakpa, Robert, nte ibio ibio uwetn̄kpọ mbụk eyouwem esie owụtde “ama onyịme ye idatesịt ndinam n̄kpọ Ọbọn̄ ke ebiet ekededi emi ẹkeyomde.”

Ukpepn̄kpọ Sandeman Atara Asuana

Sandeman ama atat ukwọrọikọ esie ifịk ifịk ọtọn̄ọde ke Scotland osịm England, ke ebiet emi mbufa otu nsan̄a mme andinịm ke akpanikọ ẹkekọride. Ke ini oro, eneni ama odu ke otu mbon Calvin eke England. Ndusụk mmọ ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke ẹma ẹnịm akan̄a ẹnọ mmimọ ndinyene edinyan̄a. Sandeman, ke n̄kan̄ eken, akada ye mbon oro ẹkenịmde ke mbuọtidem ekedi akpan n̄kpọ oro ẹyomde. Ke ndisọn̄ọ ekikere emi, enye ama osio n̄wed oro ẹkefiakde ẹmịn̄ utịm ikanan̄ oro okonyụn̄ odude n̄ko ke nsiondi iba eke usem America. Nte Geoffrey Cantor ọkọdọhọde, n̄wed oro enyenede utọ eboho emi ekedi “akpan n̄kpọntịbe emi akanamde n̄ka [Sandeman] atara akan ini ntọn̄ọ ntọn̄ọ esie ke n̄kann̄kụk Scotland.”

Ke 1764, Sandeman ama asan̄a ye mbiowo n̄ka Glass eken ẹnam isan̄ ẹka America, kpa edika isan̄ oro ekedemerede ọkpọsọn̄ eneni ye ubiọn̄ọ. Kpa ye oro, enye ama osụn̄ọ ke editọn̄ọ otu Christian ekenyenede ekikere kiet ke Danbury, Connecticut.a Do, ke 1771, Sandeman ama akpa.

Mme Ukpepn̄kpọ Ido Ukpono Faraday

Ekpri Michael ama omụm mme ukpepn̄kpọ n̄ka Sandeman eke ete ye eka esie akama. Enye ama ekpep ete ke mbon Sandeman ẹkenịm idemmọ san̄asan̄a ẹkpọn̄ mbon oro mîkanamke se Bible ekpepde. Ke uwụtn̄kpọ, mmọ ẹma ẹsịn nditiene mbuana ke edinam ndọ Anglican, ẹmek ndinam mme usọrọ ndọ mmọ ẹtre ye se ibet oyomde.

Ẹkeda nsụkibuot nnọ mme ukara ye edida san̄asan̄a ke mbre ukara ẹdiọn̄ọ mbon Sandeman. Okposụkedi ẹkedide mbon obio ẹmi ẹkponode, mmọ ikesiwakke ndibọ mme ifetutom ke obio n̄kama. Edi ke ibat ibat idaha ẹmi mmọ ẹkebọde ẹkama, mmọ ẹma ẹsifep edidụk n̄ka mbre ukara. Ndimụm idaha emi n̄kama ama ada esuene ọsọk mmọ. (Men John 17:14 domo.) Mbon Sandeman ẹma ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke Obio Ubọn̄ Abasi eke heaven edi mfọnmma ndutịm emi ẹnamde ẹnọ ukara. Cantor ọdọhọ ete ke mmọ ẹkese mbre ukara nte “ikpîkpu, ndek ndek usụn̄ unam n̄kpọ emi eti ido uwem mîdụhe.”

Okposụkedi ẹkedide isio ye mmọ eken, mmọ ikenyeneke edu mme Pharisee. Mmọ ẹkedọhọ ẹte: “Nnyịn ibiere ite ke ẹnen̄ede edi akpan n̄kpọ ndifep Edu ye Edinam mme Pharisee eset, ke ndinam ekese Idiọkn̄kpọ m̀mê Utom n̄kan se N̄wed Abasi onịmde; ye edida Item owo m̀mê Ediwọn̄ọde ke mbufiọk nnam mme Ibet Abasi ẹdi ikpîkpu.”

Mmọ ẹma ẹnyịme edinam N̄wed Abasi eke edisio owo ekededi ke otu mmọ emi edide akpammịn, owo n̄kanubọk, owo use, m̀mê owo emi anamde akwa idiọkn̄kpọ eken. Edieke anamidiọk oro enen̄ede atua n̄kpọfiọk, mmọ ẹma ẹsidomo ndinam enye afiak okop nsọn̄idem. Mîdịghe ntre, mmọ ẹma ẹtiene item N̄wed Abasi nte “ẹsio oburobụt oro owo ẹfep.”—1 Corinth 5:5, 11, 13.

Mbon Sandeman ẹma ẹnịm ewụhọ Bible oro ọdọhọde ẹbet iyịp. (Utom 15:29) John Glass ama etịn̄ ete ke ikọt Abasi ẹnyene mbiomo ndisụk ibuot nnọ ibet iyịp kpa nte Abasi okowụkde akpa owo iba oro ẹkûdia mfri eto eti ye idiọk. (Genesis 2:16, 17) Ndisọn̄ ibuot ye ibet aban̄ade iyịp ekedi ukem ye owo ndisịn ndida iyịp Christ nnam n̄kpọ nte odotde, oro edi kaban̄a usio-isop idiọkn̄kpọ. Glass ama eberi ete: “Ukpan emi kaban̄a edidia iyịp kpukpru ini ekedi, ndien osụk ededi n̄kponn̄kan akpan n̄kpọ oro ọsọn̄de urua etieti.”

Nte mbon Sandeman ẹkebuende ikọ ke N̄wed Abasi ama an̄wam mmọ ndifep ediwak ndudue. Ke uwụtn̄kpọ, ke n̄kpọ aban̄ade edinọ idem inemesịt, mmọ ẹkeda mme item Christ nte ndausụn̄. Mmọ ẹkedọhọ, “nnyịn idehede inam mme Ibet ke ebiet emi Christ mîkanamke m̀mê ndifụmi ibet ekededi oro enye ọkọnọde nnyịn. Ke ntre sia nnyịn mîkemeke ndikụt ebiet ẹkpande Mbre, edide an̄wan̄wa m̀mê ọkpọkpọ; nnyịn ibat Mbre ekededi nte se ibet onyịmede, adan̄a nte mînyeneke ebuana ye mme Idaha oro ẹdiọkde.”

Okposụkedi ediwak ekikere mbon Sandeman ẹkekọn̄ọde nnennen ke N̄wed Abasi, mmọ ikọfiọkke usụn̄ nte ata utom oro ẹdade ẹdiọn̄ọ mme Christian akpanikọ edide akpan n̄kpọ, oro edi, nte ke owo kiet kiet ekpenyene ndikwọrọ eti mbụk Obio Ubọn̄ nnọ mbon en̄wen. (Matthew 24:14) Edi, kpukpru owo ẹma ẹnyene ifụre ndidụk mme mbonoesop mmọ, ndien do mmọ ẹma ẹsidomo ndinọ kpukpru owo ẹmi ẹbụpde ẹban̄a ntak idotenyịn mmọ ibọrọ.—1 Peter 3:15.

Didie ke utọ ukpepn̄kpọ emi okotụk ataifiọk oro Michael Faraday?

Faraday Owo Sandeman

Michael Faraday okodu mfefere uwem, ẹma ẹnọ enye ukpono, uku, ẹma enye etieti kaban̄a mme n̄wọrọnda n̄kpọ oro enye okosion̄ode edi. Ke ini mme ọwọrọetop owo ẹkpade ẹnyụn̄ ẹdoride enyịn mme ọwọrọiso owo ndika ubụkowo mmọ, Faraday ekedi owo emi ẹkediọn̄ọde in̄wan̄în̄wan̄ nte esitrede ndika, ubieresịt esie ikayakke enye odụk onyụn̄ abuana ke ederi Ufọkabasi England.

Nte ataifiọk Faraday ama ọsọn̄ọ eyịre ke se enye ekekemede ndiwụt ke edi akpanikọ. Enye ke ntre ama efep n̄kpet n̄kpet ebuana ye mme ọfiọkn̄wed ẹmi ẹkemenerede ekikere idemmọ ke enyọn̄ ẹkenyụn̄ ẹtienede ẹbuana ke mme mfịna. Nte enye eketịn̄de inikiet ọnọ otuowo, ‘ata akpanikọ akananam ikpụhọ nnyịn, uyarade esie edi akpanikọ kpukpru ini.’ Enye ama owụt ke ifiọk ntaifiọk ọkọn̄ọ ‘ke mme n̄kpọ oro ẹtịmde ẹkụt nte ẹdide akpanikọ.’ Ke eberide utịn̄ikọ esie kiet kaban̄a mme akpan odudu obot, Faraday ama esịn udọn̄ ọnọ otuowo esie ndikere mban̄a “Enyeemi okobotde mmọ.” Ekem enye ama okot oto Christian apostle Paul ete: “Ẹkụt mme ndịbe ndịbe n̄kpọ Esie in̄wan̄în̄wan̄ toto nte ẹkebot ererimbot, ẹda mme n̄kpọ ẹmi ẹnamde ẹdiọn̄ọ, idem odudu ye itie Esie nte Abasi.”—Rome 1:20, King James Version.

Se ikanamde Faraday enen̄ede okpụhọrede ntre ọkpọn̄ ediwak ntaifiọk eken ekedi udọn̄ esie ndikpep n̄kpọ nto N̄wed Abasi eke odudu spirit ọkọrọ ye n̄wed obot. Cantor etịn̄ ete: “Ebede ke ukpepn̄kpọ Sandeman esie enye ama okụt usụn̄ ndidu uwem ke nsụkibuot nnọ ibet ido uwem Abasi ye un̄wọn̄ọ nsinsi uwem. Ebede ke ifiọk ntaifiọk esie enye ama editịm ọfiọk ibet oro ẹkụtde ke enyịn emi Abasi ekemekde ete akara ekondo.” Faraday okonịm ke akpanikọ ete ke “ifiọk ntaifiọk ikemeke ndisụhọde ọyọhọ itie oro odudu Bible enyenede, edi ifiọk ntaifiọk, edieke ẹnamde enye ke ata usụn̄ Christian, ekeme ndisịn un̄wana ke n̄wed Abasi eken.”

Faraday ke nsụhọdeidem ama esịn ediwak ukpono oro mbon en̄wen ẹkeyomde ndinọ enye. Enye ama ọsọn̄ọ asua udorienyịn̄. Enye okosụk oyom ẹkot enye ‘n̄kukụre nte Ete Faraday.’ Enye ama ayak ekese ini esịn ke mme utom esie nte ebiowo, esịnede edinam isan̄ ke ini ke ini nto ibuot obio n̄ka obio-in̄wan̄ Norfolk man ekese ekpri otu mme andinịm ke akpanikọ oro ẹkenyenede ukem ekikere ẹmi ẹkedụn̄de do.

Michael Faraday akakpa ke August 25, 1867, ndien ẹkebụk enye ke itie ubụkowo Highgate ke edem edere London. Ewetmbụk eyouwem oro John Thomas asian nnyịn ete ke Faraday “ama ayak akwa udomo utom ifiọk ntaifiọk ọnọ emana ini iso akan ataifiọk n̄kpọ obot efen ekededi, ndien nti utịp mme n̄kpọ oro enye okosion̄ode edi ama otụk uduot uwem ntatenyịn akamba akamba.” Sarah, ebeakpa an̄wan Faraday, ekewet ete: “Ami n̄kukụre n̄keme ndiwụt Obufa Testament nte edide ndausụn̄ ye ibet esie; koro enye akadade enye nte Ikọ Abasi . . . emi ọbọpde mme Christian ke eyomfịn kpa nte ọkọbọpde ke ini ẹkewetde”—in̄wan̄în̄wan̄ uyarade kaban̄a ọwọrọetop ataifiọk emi ekesịnde idem odu uwem ke mbuọtidem esie.

[Ikọ idakisọn̄]

[Ekebe ke page 29]

Ke ẹdade enye ke utom nte andikpep ke Royal Institution ke Britain, Michael Faraday ama anam mme owo ẹmehe ye ifiọk ntaifiọk ke usụn̄ akan̄wan̄ade idem mme uyen. Item oro enye ọkọnọde ekemmọ mme andikpep ama ọdọn̄ọ mme ekikere oro ọkpọfọnde mme Christian eyomfịn ẹmi ẹkpepde n̄kpọ an̄wan̄wa ẹkere ẹban̄a.

◻ “Utịn̄ikọ ikpenyeneke ndidi usọp usọp ye itọk itọk, ndien ke ntre edide se mîn̄wan̄ake owo, edi ekpedi sụn̄sụn̄ ye se ẹtịmde ẹkere.”

◻ Etịn̄ikọ ekpenyene ndidomo ndidemede udọn̄ otuowo esie ke “ntọn̄ọ ntọn̄ọ utịn̄ikọ onyụn̄ ada usọ oro otuowo mîfiọkke iban̄a ke nde ke nde, anam enye enyene uwem adan̄a nte utịn̄ikọ oro oyomde.”

◻ “Andikpep enen̄ede etre ndinyene uku esie ke ini enye ọnọde utịn̄ikọ oyom n̄kwakubọk onyụn̄ oyomde itoro.”

◻ Kaban̄a edikama n̄wed utịn̄ikọ: “Mmesikụt nte obiomode mi kpukpru ini . . . ndiwet nte utịn̄ikọ oro edisan̄ade ke babru nnyụn̄ nsịn se isụhọde nyọhọ ke ekikere mi, edide ebe ke ndiwụt ebuana oro mmọ ẹnyenede m̀mê ke usụn̄ en̄wen. . . . Mmesinyene udịm udịm ikpọ ye n̄kpri ibuotikọ ke nde ke nde, ndien nda ẹmi mfori utịn̄ikọ mi.”

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 26]

Ndise mbiba: Ẹbọ ẹto Royal Institution