Gamaliel—Enye Ekekpep Saul Eke Tarsus

OTUOWO ẹma ẹdu ke ata ndopuyo. Esisịt ini mbemiso oro, mmọ ẹma ẹkpere ndiwot apostle Paul. Ke ẹdiọn̄ọde n̄ko nte Saul eke Tarsus, udịmekọn̄ mbon Rome ẹma ẹnyan̄a enye ndien idahaemi enye ama asak iso ese mme owo ke udịghi ukot emi ekperede temple ke Jerusalem.

Ke ofụn̄de ubọk esie ete ẹdobo, Paul ama ọtọn̄ọ nditịn̄ ikọ ke usem Hebrew, ọdọhọde ete: “Nditọ-ete ye mme ete, ẹkop n̄kan̄-idem eke n̄kan̄de nnọ mbufo. . . . Ndi Jew, n̄kamana ke Tarsus ke Cilicia, edi n̄kọkọri ke obio emi, ntie ke ukot Gamaliel, n̄kpep ọkpọsọn̄ ibet mme ete nnyịn, mma nnyụn̄ nnyene ufụp mban̄a Abasi, kpa nte kpukpru mbufo ẹnyenede mfịn emi.”—Utom 22:1-3.

Ye uwem esie odude ke itiendịk, ntak emi Paul ọkọtọn̄ọde n̄kan̄-idem esie ke ndidọhọ ke ikọbọ ukpep ito Gamaliel? Anie ke Gamaliel ekedi, ndien nso ke enye ndinọ ukpep akabuana? Ndi ukpep emi ama enyene odudu ke idem Saul idem ke enye ama akakabade edi Christian apostle Paul?

Anie ke Gamaliel Ekedi?

Gamaliel ekedi Pharisee oro ẹketịmde ẹdiọn̄ọ. Enye ekedi eyeyen Ebiowo Hillel, emi akasiakde kiet ke otu akpan n̄ka ukpepn̄kpọ iba ke otu mme Pharisee ke Ido Ukpono Mme Jew.a Ẹma ẹma usụn̄ ukpepn̄kpọ Hillel ẹkan eke Shammai, kpa owo oro okodomode idem ye enye. Ke ẹma ẹkesobo temple Jerusalem ke 70 E.N., ẹma ẹma Bet Hillel (Ikọtufọk Hillel) ẹkan Bet Shammai (Ikọtufọk Shammai). Ikọtufọk Hillel ama akabade edi ikọ oro ẹdiọn̄ọde ke Ido Ukpono Mme Jew, sia kpukpru n̄ka eken mîkodụhe aba ke ẹma ẹkesobo temple. Mme ubiere Bet Hillel ẹkesiwak ndidi isọn̄ nnọ ibet mme Jew ke Mishnah, emi akakabarede edi itiat idakisọn̄ ọnọ Talmud, ndien etie nte odudu oro Gamaliel ekenyenede ekedi akpan ntak ke enye ndikenyene odudu ntre.

Ẹma ẹtịm ẹkpono Gamaliel tutu enye akabade edi akpa owo emi ẹkotde rabban, udorienyịn̄ oro okponde akan eke rabbi. Ke akpanikọ, Gamaliel ama akabade edi owo oro ẹtịmde ẹkpono tutu Mishnah etịn̄ aban̄a enye ete: “Ke ini Rabban Gamaliel kpa ebiowo akakpade ubọn̄ Torah ama etre, eti ye edisana idaha [“edidianade ntie” ke ataata usụn̄] ama etre.”—Sotah 9:15.

Ọkọbọ Ukpep Oto Gamaliel—Didie?

Ke ini apostle Paul akasiande otuowo ke Jerusalem ete ke imọ ‘ikọbọ ukpep ke ukot Gamaliel,’ nso ke ikọ esie ọkọwọrọ? Nso ikabuana ke ndidi mbet nnọ andikpep nte Gamaliel?

Kaban̄a utọ ukpep oro, Prọfesọ Dov Zlotnick eke Ufọkn̄wed Ukpepn̄kpọ Ido Ukpono Mme Jew ke America ewet ete: “Nte ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄ enende, n̄ko nte enye edide se ẹberide edem, ekpere ndikọn̄ọ ofụri ofụri ke itie ebuana eteufọk ye eke mbet: ntịn̄enyịn oro eteufọk ọnọde ke ndikpep ibet ye ntịn̄enyịn eyen ukpepn̄kpọ ke ndikpep emi. . . . Ke ntre, ẹma ẹkpak mme mbet ẹte ẹtie ke ukot mme andikpep . . . ‘ẹnyụn̄ ẹn̄wọn̄ ikọ mmọ nte ẹkop nsatitọn̄.’”—Avot 1:4, Mishnah.

Ke n̄wed esie oro A History of the Jewish People in the Time of Jesus Christ, Emil Schürer esịn un̄wana ke mme usụn̄ unọ ukpep eke mme andikpep oro ẹkedide rabbi ke akpa isua ikie. Enye ewet ete: “Mme Rabbi oro ẹwọrọde etop ẹkan ẹsiwak ndinam ediwak n̄kparawa ẹmi ẹyomde ndibọ item ẹtie ẹkan mmọ ẹkụk, ye uduak edinam mmọ ẹnen̄ede ẹmehe ye ata nsio nsio ye ntatara ‘ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄.’ . . . Ukpep oro ama esịne n̄kaiso edinam uti n̄kpọ oro mîfekke owo. . . . Andikpep ama esibụp nditọ ukpepn̄kpọ esie ediwak mbụme ke ibet oyom ubiere mmọ onyụn̄ ayak mmọ ẹbọrọ mmọ mîdịghe ọbọrọ mmọ ke idemesie. N̄ko ẹma ẹsiyak nditọ ukpepn̄kpọ ẹtịbi mme mbụme ẹbụp andikpep.”

Ke idaha ekikere mme rabbi, se ẹkeyomde ẹto nditọ ukpepn̄kpọ ama okpon akan ikpîkpu edibe udomo. Ẹma ẹdụri mbon oro ẹkebọde ukpep ẹto mme utọ andikpep oro utọn̄ ẹte: “Owo ekededi oro efrede n̄kpọ kiet ke otu se enye ekekpepde—N̄wed Abasi abat oro ọnọ enye nte ke enye odot n̄kpa.” (Avot 3:8) Ẹma ẹnọ eyen ukpepn̄kpọ emi “mîfreke ndomo n̄kpọ kiet” n̄kponn̄kan itoro. (Avot 2:8) Oro ekedi utọ ukpep emi Paul, oro ẹkediọn̄ọde ini oro nte Saul eke Tarsus ke enyịn̄ usem Hebrew esie, ọkọbọde oto Gamaliel.

Edu Ukpepn̄kpọ Gamaliel

Ke ndinam ekekem ye ukpepn̄kpọ mme Pharisee, Gamaliel ama esịn udọn̄ ọnọ edinịm ibet oro ẹtịn̄de-tịn̄. Enye ke ntre ama odori akwa nsọn̄uyo ke item mme rabbi akan N̄wed Abasi eke odudu spirit. (Matthew 15:3-9) Mishnah okot oto Gamaliel nte ọdọhọde ete: “Yom andikpep [rabbi] nọ idemfo ndien afo udunyeneke eyịghe ndomokiet, koro inaha afo ọnọ ebeubọk ọyọhọ mbak duop ebe ke se ẹkerede-kere.” (Avot 1:16) Emi ọkọwọrọ ete ke ini emi N̄wed Abasi Usem Hebrew mîtịn̄ke in̄wan̄în̄wan̄ se ẹkpenamde, ikanaha owo ada ekikere esie anam n̄kpọ m̀mê etiene ubieresịt esie ke ndinam ubiere. Utu ke oro, enye ekenyene ndiyom rabbi emi odotde oro edinamde ubiere ọnọ enye. Nte Gamaliel eketịn̄de, edi n̄kukụre ke usụn̄ emi ke owo ekeme ndifep ndinam idiọkn̄kpọ.—Men Rome 14:1-12 domo.

Nte ededi, ẹma ẹtịm ẹdiọn̄ọ Gamaliel ke in̄wan̄în̄wan̄, edu ime esie ke mme ubiereikpe esie ẹban̄ade ido ukpono. Ke uwụtn̄kpọ, enye ama owụt iban edikere mban̄a ke ini enye ekebierede ete ke imọ “iyeyak n̄wan afiak ọdọ ndọ ke ikọ ntiense kiet [nte ke ebe esie ama akpa].” (Yevamot 16:7, Mishnah) Adianade do, man ẹkpeme n̄wan emi ẹsiode ndọ, Gamaliel ama esịn ediwak ukpan ke ikpe aban̄ade leta usiondọ.

Ẹma ẹkụt edu emi n̄ko ke mme edinam Gamaliel ye mme akpa anditiene Jesus Christ. N̄wed Utom obụk ete ke ini mme adausụn̄ mme Jew eken ẹkeyomde ndiwot mme apostle Jesus emi mmọ ẹkemụmde ke ndikọkwọrọ ikọ, “owo kiet adaha ke enyọn̄ ke esop (enye edi Pharisee, emi ekerede Gamaliel, ekpep-ibet, emi kpukpru mbio-obio ẹkponode), onyụn̄ ọnọ uyo ete, Ẹnam mmọ oro ẹwọn̄ọ kan̄a. Ndien enye ọdọhọ mmọ ete, Mbufo mbon Israel, ẹkpeme se mbufo ẹyomde ndinam ye mmọ ẹmi. . . . Nnọ mbufo uyo nte, Ẹdianade ẹkpọn̄ mmọ ẹmi, ẹsana mmọ ẹyak: . . . mbak mme mbufo ẹdiyoho idem nte ẹn̄wanade ye Abasi.” Ẹma ẹnam item Gamaliel, ndien ẹma ẹsana mme apostle ẹyak.—Utom 5:34-40.

Nso ke Emi Ọkọwọrọ Ọnọ Paul?

Rabbi oro ekedide n̄kponn̄kan ke otu mme andikpep eke akpa isua ikie E.N. eketeme onyụn̄ ọnọ Paul ukpep. Nte eyịghe mîdụhe apostle oro ndiketịn̄ n̄kpọ ntụk Gamaliel ama anam otuowo ke Jerusalem ẹnọ akpan n̄kpan̄utọn̄ ke ikọ esie. Edi enye ama etịn̄ ikọ ọnọ mmọ aban̄a Andikpep oro otịmde okpon akan Gamaliel—Jesus, kpa Messiah. Paul eketịn̄ ikọ idahaemi ọnọ otuowo nte mbet Jesus, idịghe eke Gamaliel.—Utom 22:4-21.

Ndi ukpep oro Gamaliel ọkọnọde ama enyene odudu ke ukpepn̄kpọ Paul nte Christian? Eyedi ọkpọsọn̄ ukpep ke N̄wed Abasi ye ke ibet mme Jew ama enyene ufọn ọnọ Paul nte Christian andikpep. Edi, mme leta Paul eke odudu spirit Abasi ẹmi ẹkụtde ke Bible ẹwụt in̄wan̄în̄wan̄ nte ke enye ama esịn akpan edinịm ke akpanikọ Gamaliel nte Pharisee. Paul okodụri ekemmọ mme Jew ye kpukpru mbon eken ntịn̄enyịn owụt Jesus Christ, idịghe mme rabbi eke Ido Ukpono Mme Jew m̀mê item owo.—Rome 10:1-4.

Edieke ekpedide Paul okosụk edi mbet Gamaliel, enye ekpekenyene akwa ifetutom. Mbon en̄wen oro ẹkedude ke otu mbet Gamaliel ẹma ẹn̄wam ndibiere ini iso Ido Ukpono Mme Jew. Ke uwụtn̄kpọ, Simeon eyen Gamaliel, emi ndusụk ekedide ekemmọ eyen ukpepn̄kpọ ye Paul, ama enyene akamba udeme ke nsọn̄ibuot oro mme Jew ẹkesọn̄de ye Rome. Ke ẹma ẹkesobo temple, Gamaliel II eyeyen Gamaliel ama anam Sanhedrin afiak enyene odudu, osiode enye aka Yavneh. Judah Ha-Nasi eyeyen Gamaliel II ekedi anditịm Mishnah, emi akabarede edi itiat idakisọn̄ ọnọ ekikere mme Jew tutu osịm usen mfịn.

Nte eyen ukpepn̄kpọ Gamaliel, ekeme ndidi Saul eke Tarsus ama akabade edi ata ọwọrọiso owo ke Ido Ukpono Mme Jew. Edi, kaban̄a utọ ubọkọkọ oro, Paul ekewet ete: “Mme n̄kpọ eke ẹkpedide udori ẹnọ mi, ke n̄kabat mmọ nte ntak-urua kaban̄a Christ. Ke akpanikọ mbat kpukpru n̄kpọ ke ntak-urua, man mbọ akan ifiọk Christ Jesus Ọbọn̄ mi: emi n̄kayakde kpukpru n̄kpọ atak kaban̄a Enye, mmonyụn̄ nsịn mmọ ke mbio, man mbọ Christ nda nnyene.”—Philippi 3:7, 8.

Ebede ke ndikpọnọde ubọkọkọ esie nte Pharisee nnịm nnyụn̄ n̄kabade ndi anditiene Jesus Christ, Paul akada item akani andikpep esie ndikpeme mbiọn̄ọ ‘edin̄wana ye Abasi’ esịn ke edinam. Ebede ke nditre ukọbọ oro enye ọkọkọbọde mme mbet Jesus, Paul ama etre ndin̄wana ye Abasi. Utu ke oro, ebede ke ndikabade ndi anditiene Christ, enye ama akabade edi kiet ke otu “mme anam-utom Abasi.”—1 Corinth 3:9.

Mme Ntiense Jehovah oro ẹsịnde ifịk ke ẹka iso nditan̄a etop ata Ido Ukpono Christ ke usen nnyịn. Ukem nte Paul, ediwak ke otu mmọemi ẹma ẹnam akamba ukpụhọde ke uwem mmọ. Ndusụk ẹma ẹkam ẹkpọn̄ eti ubọkọkọ man ẹnyene ifet oro okponde akan ke utom ukwọrọikọ Obio Ubọn̄, emi ke akpanikọ edide utom emi ‘otode Abasi.’ (Utom 5:39) Mmọ ẹkop inemesịt didie ntem nte ke mmimọ itiene uwụtn̄kpọ Paul utu ke nditiene eke akani andikpep esie, Gamaliel!

[Ikọ idakisọn̄]

[Ndise ke page 28]

Nte apostle Paul, Saul eke Tarsus ama atan̄a eti mbụk ọnọ mme owo eke mme idụt