Jehovah Edi Anie?
“JEHOVAH edi anie?” Atan̄idem Pharaoh, edidem Egypt, okobụp mbụme oro isua 3,500 ẹmi ẹkebede. Nte an̄wan̄ade nsọn̄ibuot ama onụk enye ndidian ete: “Mfiọkke Jehovah.” Owo iba oro ẹkedade ke iso Pharaoh ini oro ẹma ẹdiọn̄ọ enyeemi Jehovah ekedide. Mmọ ẹkedi Moses ye Aaron ẹmi ẹkedide nditọeka, ẹketode esien Levi ke Israel. Jehovah okosio mmọ ọdọn̄ ete ẹkedọhọ andikara Egypt oro ayak nditọ Israel ẹka wilderness ẹkenịm usọrọ ido ukpono.—Exodus 5:1, 2.
Pharaoh ikoyomke ibọrọ ndomokiet ke mbụme esie. Ke idak ukara esie, mme oku ẹma ẹsịn udọn̄ ẹnọ edituak ibuot nnọ ediwak nsunsu abasi ke mme itie ikie. Kamse, ẹkeda Pharaoh ke idemesie nte abasi! Nte ekemde ye n̄ke nditọ Egypt, enye ekedi Ra, eyen abasi-utịn ye Horus, abasi ibuot n̄kukwọ inọ ẹkotde emi akafiakde amana. Ẹkekot Pharaoh mme utọ udorienyịn̄ nte “ọkpọsọn̄ abasi” ye “nsinsi.” Ntre ikedịghe n̄kpọ n̄kpaidem nte ke enye ke emiom okpobụp ete: “Jehovah edi anie, eke n̄kopde uyo esie?”
Ikoyomke Moses ye Aaron ẹbọrọ mbụme oro. Pharaoh ama ọfiọk ete ke Jehovah ekedi Abasi oro nditọ Israel ẹketuakde ibuot ẹnọ, oro ẹkebọde ufen adan̄aoro ke ufụn nditọ Egypt. Edi ikebịghike Pharaoh ye ofụri Egypt ẹma ẹfiọk ẹte ke Jehovah edi ata Abasi. Ukem ntre mfịn, Jehovah eyenam kpukpru owo ke isọn̄ ẹfiọk enyịn̄ esie ye itie esie nte Abasi. (Ezekiel 36:23) Ntre nnyịn imekeme ndibọ ufọn nto edikere mban̄a nte Jehovah Abasi ọkọnọde enyịn̄ esie ubon̄ ke Egypt eset.
Okpon Akan Mme Abasi Nditọ Egypt
Ke ini Pharaoh ke nsọn̄ibuot okobụpde enyeemi Jehovah ekedide, enye ikodorike enyịn ndikụt mme utịp oro enye okokụtde. Jehovah ke idemesie ama anam n̄kpọ, adade ufen duop etiene Egypt. Mme ufen oro ikedịghe sụk mme nnama oro ẹkedade ẹtiene idụt emi. Mmọ ẹkedi mme nnama oro ẹkedade ẹtiene mme abasi Egypt.
Mme ufen ẹmi ẹkewụt edikpon n̄kan oro Jehovah okponde akan mme abasi nditọ Egypt. (Exodus 12:12; Numbers 33:4) Kam kere ban̄a mfiori emi okodude ke ini Jehovah akanamde Akpa Nile ye kpukpru mmọn̄ ke Egypt ẹkabade iyịp! Ebede ke utịben̄kpọ emi, Pharaoh ye ikọt esie ẹma ẹkpep nte ke Jehovah ama okpon akan abasi-Nile, Hapi. Iyak ndikakpan̄a ke Nile ekedi nnama n̄ko ọnọ ido ukpono nditọ Egypt, koro ẹma ẹsikpono ndusụk orụk iyak.—Exodus 7:19-21.
Ekem, Jehovah ama ada ufen ekedide ikwọt etiene Egypt. Emi ama esuene Heqt, eka-abasi ikwọt nditọ Egypt. (Exodus 8:5-14) Ọyọhọ ufen ita ama anam idem akpa mbiaidiọn̄, ẹmi mîkekemeke ndinam ukem utịben̄kpọ oro Jehovah akanamde ndinam obu akabade idan̄. Mmọ ẹma ẹfiori ẹte, “Nnuenubọk Abasi edi emi.” (Exodus 8:16-19) Thoth, kpa abasi nditọ Egypt, emi ẹnịmde nte ọkọtọn̄ọde ubreidiọn̄, ikekemeke ndin̄wam mbonibọk oro.
Pharaoh ke ọkọfiọk enyeemi Jehovah ekedide. Jehovah ekedi Abasi oro ẹkekemede nditọt uduak esie ebe ke Moses ndien ekem anam enye osu ebe ke ndida mme utịbe utịbe ufen ntiene nditọ Egypt. Jehovah ekeme n̄ko nditọn̄ọ nnyụn̄ ntre mme nnama ẹmi nte ekemde ye uduak esie. Nte ededi, ifiọk emi ikanamke Pharaoh osụk ibuot ọnọ Jehovah. Utu ke oro, atan̄idem andikara Egypt emi ke nsọn̄ibuot ama akaiso ndibiọn̄ọ Jehovah.
Ke ọyọhọ ufen inan̄, mme nduyịp ẹma ẹbiat isọn̄ oro, ẹdụk mme ufọk, ndien eyedi ẹma ẹsuana ẹyọhọ ofụm, emi ke idemesie ekedide n̄kpọ emi ẹketuakde ibuot ẹnọ nte abasi Shu m̀mê eka-abasi Isis, ọbọn̄an̄wan heaven. Nte ẹkabarede ikọ Hebrew emi adade ọnọ nsụn̄ emi edi “okpụm,” “ebua idịm,” ye “ukek.” (New World Translation; Septuagint; Young) Edieke ukek ekesịnede, ufen emi ẹkedade ẹtiene nditọ Egypt okoto n̄kpri unam ẹmi mmọ ẹkebatde ke edisana, ndien mme owo ikpekekemeke ndisan̄a ye unana edidịghi mmọ ke idak ikpat. Nte ededi, ufen emi ama ekpep Pharaoh obufa n̄kpọ aban̄a Jehovah. Okposụkedi mme abasi Egypt mîkekemeke ndikpeme mme andituak ibuot nnọ mmọ mbiọn̄ọ mme nduyịp ẹmi, Jehovah ama ekeme ndikpeme ikọt esie. Ufen enyeemi ye kpukpru ufen oro ẹketienede ẹkenọmọ nditọ Egypt edi ikọnọmọke nditọ Israel.—Exodus 8:20-24.
Ọyọhọ ufen ition ekedi idiọk udọn̄ọ oro ẹkedade ẹtiene ufene nditọ Egypt. Nnama emi ama esuene Hathor, Apis, ye Nut eka-abasi ikpaenyọn̄ emi ekebietde enan̄. (Exodus 9:1-7) Ọyọhọ ufen itiokiet akada oyo etiene owo ye unam, esuenede mme abasi Thoth, Isis, ye Ptah, oro ke ukwan̄ usụn̄ ẹkebatde nte ẹnyenede mme odudu ukọkudọn̄ọ.—Exodus 9:8-11.
Ọyọhọ ufen itiaba ekedi akamba edịm itiat, ye ikan̄ asakde ke otu edịm itiat oro. Nnama emi ama anam abasi Reshpu adia bụt, emi ẹkedade nte ete emịnen̄mịnen̄, ye Thoth, emi ẹkedọhọde nte akarade edịm ye obuma. (Exodus 9:22-26) Ọyọhọ nnama itiaita, kpa ufen n̄kukun̄kpọyọriyọ, ama owụt nte Jehovah okponde akan Min abasi mbun̄wụm, emi ẹkedade nte andikpeme mme mfri. (Exodus 10:12-15) Ọyọhọ nnama usụkkiet, ekịm usen ita emi okofụkde Egypt, ama esịn mme utọ abasi nditọ Egypt nte mme abasi-utịn Ra ye Horus ke ndek.—Exodus 10:21-23.
Kpa ye mme akama-nsobo ufen usụkkiet ẹmi, Pharaoh okosụk esesịn ndisana nditọ Israel nyak. Isọn̄esịt esie ama akabade atak Egypt ata akamba n̄kpọ ke ini Abasi akade ọyọhọ duop ye akpatre ufen edi—kpa n̄kpan̄a akpan ke owo ye unam. Idem akpan Pharaoh ama akpa, kpa ye oro ẹkedade enye nte abasi. Ntem Jehovah ‘ama amia kpukpru mme abasi Egypt ufen.’—Exodus 12:12, 29.
Pharaoh ama okot Moses ye Aaron kemi onyụn̄ ọdọhọ ete: “Mbufo ye nditọ Israel ẹdaha ke enyọn̄, ẹwọn̄ọ ke otu mbio obio mi; ẹnyụn̄ ẹka ẹkenam n̄kpọ ẹnọ Jehovah, nte emi mbufo ẹkedọhọde. Ẹnyụn̄ ẹda n̄kpri ufene mbufo ye enan̄ mbufo n̄ko, nte emi mbufo ẹkedọhọde, ẹka; ẹnyụn̄ ẹdiọn̄ mi n̄ko.”—Exodus 12:31, 32.
Andinịm Ikọt Esie Uwem
Nditọ Israel ẹma ẹdan̄a, edi ke mîbịghike eketie Pharaoh ke idem nte ke mmọ ke ẹyo ke wilderness nte mmọemi mînyeneke iwụk ebiet ẹkade. Enye ye ikọt esie ẹma ẹbụp kemi ẹte: “Nso ke nnyịn ikanam emi iyakde Israel ẹka, ẹtre ndidi ikọt nnyịn?” (Exodus 14:3-5) Editaba idụt ifịn emi edidi akamba ntakurua ke n̄kan̄ ndutịm uforo ọnọ Egypt.
Pharaoh ama otịm udịmekọn̄ esie idem onyụn̄ ebịne Israel okosịm Pihahiroth. (Exodus 14:6-9) Ke n̄kan̄ ekọn̄, ama etie nte idaha ọfọn ye nditọ Egypt koro inyan̄ ye mme obot ẹkekụkde nditọ Israel ẹsịn. Edi Jehovah ama anam n̄kpọ ndikpeme nditọ Israel ebe ke ndisịn obubịt enyọn̄ ke ufọt mmọ ye nditọ Egypt. Ke n̄kan̄ nditọ Egypt, ama “akabade edi idiọk enyọn̄ ye ekịm,” ntem ọbiọn̄ọde mmọ ndin̄wana en̄wan. Ke n̄kan̄ eken, enyọn̄ ama an̄wan̄a, “an̄wan̄a okoneyo” ọnọ Israel.—Exodus 14:10-20.
Nditọ Egypt ẹma ẹbiere ndibụme nnyụn̄ nsobo edi obubịt enyọn̄ ama ọbiọn̄ọ mmọ. (Exodus 15:9) Nso utịben̄kpọ ke ekedi ntem ke ini enye ekebede efep! Mmọn̄ Ididuot Inyan̄ ama abahade, ndien nditọ Israel ke ẹkesan̄a ke nsatisọn̄ ẹbe ẹka n̄kan̄ eken! Pharaoh ye udịmekọn̄ esie ẹma ẹbụmede ẹdụk isọn̄ inyan̄, ẹbierede ndimụm nnyụn̄ mbụme n̄kani ifịn mmọ. Nte ededi, eseri iseri andikara Egypt oro ikeberike edem ke Abasi mbon Hebrew. Jehovah ama ọtọn̄ọ nditịmede mbon Egypt, osion̄ode mme wheel chariot mmọ.—Exodus 14:21-25a.
N̄kpọsọn̄ owo Egypt ẹma ẹfiori ẹte, “Yak nnyịn ifehe ikpọn̄ Israel; koro Jehovah an̄wanade ekọn̄ ye nditọ Egypt ọnọ mmọ.” Pharaoh ye ikọt esie ẹkedifiọk emi ke ata idiọk ini. Ke ẹma ẹkebọhọ ẹkeda ke mbeninyan̄ n̄kan̄ eken, Moses ama emenede ubọk esie anyan ke inyan̄, ndien mmọn̄ afiak ọkọyọhọ, owotde Pharaoh ye udịmekọn̄ esie.—Exodus 14:25b-28.
Mme Ukpepn̄kpọ Oro Ẹnọde ebe keIfiọk N̄kpọntịbe
Ntre, ndien, Jehovah edi anie? Eseri iseri Pharaoh ama okụt ibọrọ mbụme oro. Mme n̄kpọntịbe ke Egypt ẹma ẹwụt nte ke Jehovah edi ata Abasi kierakiet, emi mîbietke ‘mme ikpîkpu abasi’ eke mme idụt ndomo esisịt. (Psalm 96:4, 5) Jehovah akanam “enyọn̄ ye isọn̄” ke akwa odudu esie. Enye n̄ko edi Akwa Andinyan̄a, kpa Enyeemi ‘akadade ikọt esie Israel ke isọn̄ Egypt ọwọrọ, ke mme idiọn̄ọ, mme utịben̄kpọ, ọkpọsọn̄ ita, ye akwa ndịk.’ (Jeremiah 32:17-21) Didie ke emi otịm owụt ke Jehovah ekeme ndikpeme ikọt esie ntem!
Pharaoh ọkọbọ mme ukpepn̄kpọ ẹmi ebe ke ubiak ubiak ifiọk n̄kpọntịbe. Ke akpanikọ, akpatre ukpepn̄kpọ emi ama ada uwem esie. (Psalm 136:1, 15) Enye okpokotịm enyene ọniọn̄ akan edieke enye okpokowụtde nsụkidem ke ini enye okobụpde ete: “Jehovah edi anie?” Ndien andikara oro akpakanam n̄kpọ ke n̄kemuyo ye ibọrọ oro enye ọkọbọde. Ke mfọniso, ediwak mbon nsụhọdeidem mfịn ke ẹkpep ẹban̄a enyeemi Jehovah edide. Ndien nso utọ edu ke Enye enyene? Nso ke enye oyom oto nnyịn? Udiana ibuotikọ akpakam anam esịtekọm oro enyenede ọnọ n̄kukụre Enyeemi enyịn̄ esie edide Jehovah ọkọri.—Psalm 83:18.
[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 3]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.