Ekpeme Idem Ye ndek Ndek Ikwọ!

“Ẹtịn̄ enyịn ẹkpeme nte ẹsan̄ade: ẹkûsan̄a nte ndisịme, edi ẹsan̄a nte mbon eti ibuot. Ẹdedep ifet, koro mme usen ẹdiọkde.” —EPHESUS 5:15, 16.

1. Ntak emi ẹkemede ndikot ikwọ “enọ Abasi”?

“IKWỌ . . . edi ẹnọ Abasi.” Ntre ke Lulu Rumsey Wiley ekewet ke n̄wed esie oro Bible Music. Toto ke ata eset, iren ye iban oro ẹbakde Abasi ẹma ẹdiọn̄ọ ẹban̄a ekikere emi. Ebede ke ikwọ, owo owụt mme ata ntotụn̄ọ ntụk esie—idatesịt, mfụhọ, iyatesịt, ye ima. Ikwọ ke ntre ama enyene akpan itie ke mme ini Bible, ẹtịn̄de ẹban̄a enye ke ofụri edisana n̄wed oro.—Genesis 4:21; Ediyarade 18:22.

2. Didie ke ẹkeda ikwọ ẹtoro Jehovah ke mme ini Bible?

² Ekedi ke utuakibuot Jehovah ke mfọnn̄kan ikwọ okowụt idem. Ẹketịm ndusụk ndobi n̄kan ikọ itoro oro akanam ẹtịn̄de ndida ntoro Jehovah Abasi ke akpasarade ẹsịn ke ikwọ. David, andiwet psalm, ekewet ete, “Nyetoro enyịn̄ Abasi ke ikwọ.” (Psalm 69:30) Ẹma ẹsida ikwọ ke ini owo odude ikpọn̄ nte usụn̄ editie n̄kere n̄kpọ ke akam. Asaph ekewet ete, “Nyeti ikwọ mi ke okoneyo: nyeneme ye esịt mi: ukpọn̄ mi onyụn̄ otịm odụn̄ọ.” (Psalm 77:6) Ke temple Jehovah, ẹma ẹsitịm ikwọ ke akwa udomo. (1 Chronicles 23:1-5; 2 Chronicles 29:25, 26) Ke ndusụk ini, ẹma ẹsitịm ediwak otu mme ọkwọ ikwọ ke nde ke nde, utọ nte ke ini ediyak temple nnọ, ke ini ẹkedade mme ofụri ukotowo 120. (2 Chronicles 5:12, 13) Nnyịn inyeneke n̄wetnnịm n̄kpọ aban̄ade nte enyene-uten̄e ikwọ emi eketiede, edi n̄wed oro The Music of the Bible ọdọhọ ete: “Ididịghe ọkpọsọn̄ n̄kpọ ndinyene ekikere mban̄a nte mme ikwọ Temple ofụri ofụri ke mme akpan edinam ẹketiede . . . Edieke ẹkpekemede ndinam owo kiet ke otu nnyịn idahaemi odu ke idaha utọ edinam oro, okopodudu ifiọk ndyọ ye uten̄e ẹkpedi se owo mîkemeke ndikpan.”a

Edida Ikwọ Nnam N̄kpọ ke Idiọk Usụn̄

3, 4. Ke mme usụn̄ ewe ke ikọt Abasi ye mme okpono ndem mbọhọ mmọ ẹkeda enọ Abasi eke ikwọ ẹnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄?

³ Nte ededi, owo ikesidaha ikwọ inam n̄kpọ ke utọ n̄kokon̄ usụn̄ oro kpukpru ini. Ke Obot Sinai, ẹma ẹda ikwọ ndidemede udọn̄ nnọ utuakibuot nnọ eyenenan̄ o-gold. (Exodus 32:18) Ke idaha kiet ẹma ẹbuan ikwọ n̄ko ye edu ukpammịn ye idem usan̄a akpara. (Psalm 69:12; Isaiah 23:15) Mme okpono ndem mbọhọ Israel ẹma ẹnyene ukem ubiomikpe edida enọ Abasi emi nnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄. The Interpreter’s Dictionary of the Bible ọdọhọ ete, “Ke Phoenicia ye Syria, ekpere ndidi kpukpru mme ọwọrọetop ikwọ ẹkewụt utuakibuot nnọ Ishtar, kpa abasi an̄wan mbun̄wụm. Ntem, ọwọrọetop ikwọ nte ido edide ekesida ẹkesịm mme idat idat usọrọ idan̄.” Ukem ntre mbon Greek eset ẹkesibuan ikwọ ye mme ọwọrọetop “unek udemede udọn̄ idan̄.”

⁴ Ih, ikwọ enyene odudu ndinụk owo, ndiduai owo idem, nnyụn̄ n̄kara owo. Ke ediwak isua ẹmi ẹkebede, n̄wed John Stainer oro, The Music of the Bible ama akam aka anyan okosịm edidọhọ nte: “Idụhe usọ ndomokiet oro enyenede utọ ọkpọsọn̄ odudu oro ke idem ubonowo ke eyo emi nte usọ Ikwọ.” Ikwọ akaiso ndinyene ọkpọsọn̄ odudu mfịn. Ntre, idiọk ikwọ ekeme ndikama ata n̄kpọndịk nnọ mme uyen oro ẹbakde Abasi.

Ntak Oyomde Ẹdu ke Ukpeme

5. (a) Nso akwa itie ke ikwọ enyene ke uwem ediwak uyen? (b) Nso idi ekikere Abasi kaban̄a mme uyen ndikop idatesịt?

⁵ Edieke afo edide akparawa owo, do afo omotịm ọfiọk adan̄a nte ikwọ—akpan akpan nsio nsio orụk mme ọwọrọetop ikwọ m̀mê ikwọ rọk—ẹdide akpan n̄kpọ ọnọ ediwak ubọkn̄ka fo. Ẹkam ẹsikot ikwọ “ubak akpan edu uyen.” Ẹdọhọ ẹte ke akpatre isua itiokiet oro enye odude ke ufọkn̄wed, ukeuke uyen ke United States esikpan̄ utọn̄ ke se ikande hour inan̄ ke usen ọnọ ikwọ rọk! Oro ke akpanikọ owụt unana edida ukem ukem. Idịghe nte ke n̄kpọ ndomokiet akwan̄a ke ndidara n̄kpọ oro anamde fi okop inem m̀mê inemesịt. Ke akpanikọ Jehovah, kpa Andibot ikwọ idatesịt, iyomke n̄kparawa owo ẹdu ke mfụhọ m̀mê unana inemesịt. Ke akpanikọ, enye owụk ikọt esie ete: “Mbufo nti owo, ẹdara Jehovah, ẹnyụn̄ ẹbre: yak kpukpru mbon esịt kiet ẹnyụn̄ ẹsio n̄kpo idara.” (Psalm 32:11) Ikọ esie ọdọhọ n̄kparawa owo ete: “O akparawa, dara ke uyen fo; yak esịt fo onyụn̄ enem fi ke usen emi afo edide akparawa.”—Ecclesiastes 11:9.

6. (a) Ntak emi oyomde mme uyen ẹdu ke ukpeme kaban̄a ikwọ oro mmọ ẹmekde? (b) Ntak emi ẹnyenede eyịghe ẹban̄a ekese ikwọ mfịn ẹkan nte ekedide ye ikwọ emana ẹmi ẹkebede?

⁶ Edi, eti ntak odu afo ndidu ke ukpeme kaban̄a ikwọ oro afo emekde. Apostle Paul ọkọdọhọ ke N̄wed Mbon Ephesus 5:15, 16 ete: “Ẹtịn̄ enyịn ẹkpeme nte ẹsan̄ade: ẹkûsan̄a nte ndisịme, edi ẹsan̄a nte mbon eti ibuot. Ẹdedep ifet, koro mme usen ẹdiọkde.” Ndusụk uyen ẹkeme ndifan̄a, nte ekpri eyenan̄wan kiet akafan̄ade ete: “Mme ete ye eka nnyịn ẹma ẹsikpan̄ utọn̄ ẹnọ ikwọ eke mmọ ke ini mmọ ẹkedide n̄kparawa owo. Ntak emi nnyịn mîkemeke ndikpan̄ utọn̄ nnọ eke nnyịn-e?” Ekeme ndidi ndusụk ikwọ oro ete ye eka fo ẹkekopde ke ini ẹkedide ukem isua emana fo ẹma ẹnyene mme ikpehe oro ẹnyenede eyịghe ẹban̄a. Ke ẹtịmde ẹdụn̄ọde, ẹma ẹkụt ke ediwak ọwọrọetop idaha ẹsịne editịn̄ oro ẹtịn̄de ẹban̄a idan̄ ye ndịbe ndịbe editịn̄ ntụk oburobụt ido ke udomo oro akpade owo idem. Edi se ẹkesitịn̄de inikiet ko ke ekpọhọikọ edidi se ẹtịn̄de idahaemi in̄wan̄în̄wan̄. Ewetn̄wed kiet ọdọhọ ete: “Idahaemi nditọwọn̄ ẹnyene in̄wan̄în̄wan̄ etop ndien ndien ke udomo oro mîbietke n̄kpọ ndomokiet oro akanam emana nnyịn okụtde.”

Ikwọ Rap—Ikwọ Nsọn̄ibuot

7, 8. (a) Nso idi ikwọ rap, ndien nso inam enye ọwọrọ etop ntre? (b) Nso ke ẹkeme ndida mfiọk owo nte enyeemi enyenede eduuwem ikwọ rap?

⁷ Ke uwụtn̄kpọ, kere ban̄a editara oro ikwọ rap atarade. Nte magazine Time ọdọhọde, ikwọ rap amakabade edi “n̄kukwak oro ẹnyịmede ke ofụri ererimbot” ndien enen̄ede ọwọrọ etop ntatara ntatara ke Brazil, Europe, Japan, Russia, ye United States. Ediwak ini enye esinana uyo ofụri ofụri, ẹsitatan̄a mme ikọ esie, owo ikwọhọ-kwọ, asan̄ade ye ọkpọsọn̄ ibịt. Nte ededi, etie nte edi ibịt oro onụkde-nụk owo mi edi akpan n̄kpọ oro anamde ikwọ rap adaha urua ntre. Uyen Japan kiet ọdọhọ ete, “Ke ini n̄kpan̄de utọn̄ nnọ ikwọ rap, ami mmesikop inemesịt, ndien ke ini nnekde, etie mi ifụre ifụre ke idem.”

⁸ Etie nte mme ikọ ikwọ rap—ediwak ini edide n̄wụtidem n̄wụtidem edibuak ikọ oro asabarede owo ye usem oro ẹsemde ke efak—edi ntak efen oro ikwọ rap ọwọrọde etop. Ke mîbietke mme ikọ ikwọ rọk oro ẹtịmde ẹmehe, emi ediwak mmọ ẹkọn̄ọde ke uyomima ini uyen, mme ikọ ikwọ rap ẹsiwak ndikama etop oro ẹkopde odudu ẹkan. Ndusụk ikwọ rap ẹsisọn̄ọ ẹsua ẹnọ ukwan̄ikpe, asari eke orụk, ye afai afai edinam mme bodisi. Nte ededi, ndusụk ini ẹsitịn̄ mme akpatre ikọ oro ẹsikwọde ẹfiak ẹkwọ ke ata ndek ndek, usem oro akpade owo idem emi owo mîkpekemeke ndikere mban̄a. Etie nte ikwọ rap n̄ko esịne edibiọn̄ọ nti idaha usịnen̄kpọ, ukamaidem, ye edisana ido idan̄. Idịghe n̄kpọ n̄kpaidem, ikwọ rap amakabade edi usụn̄uwem ke idemesie. Ẹda mme edu n̄wụtidem, usem efak, ye ikpọ ọfọn̄—ekpat ekpat jeans, n̄kokon̄ kanfas emi owo mîtebeke urụk, n̄kwaitọn̄ gold, itam mbon bọl, ye obubịt akrasi enyịn ẹdiọn̄ọ mbon oro ẹbrede enye.

9, 10. (a) Mme n̄kpọ ewe ke mme uyen ẹkpekere ẹban̄a ke ẹbierede m̀mê ikwọ rap ye usụn̄uwem esie ẹdi “se itịmde inem Ọbọn̄ esịt”? (b) Nso ke etie nte ndusụk uyen Christian ẹsida mfefere mfefere?

⁹ Ke N̄wed Mbon Ephesus 5:10, ẹdọhọ mme Christian ẹte “ẹdọmọ ẹfiọk se itịmde inem Ọbọn̄ esịt.” Ke ikerede iban̄a etop oro ikwọ rap onịmde ọnọ idemesie, ndi afo ekere ke ‘eyetịm enem Ọbọn̄ esịt’ afo ndisịn idem ke enye? Nte uyen Christian okpoyom ẹfiọk imọ ye usụn̄uwem oro idem ediwak mbon ererimbot mînyịmeke? Tịmfiọk nte anam ndụn̄ọde kiet eketịn̄de aban̄a kọnsat ikwọ rap ke ndondo emi: “Mme ọkwọikwọ rap ẹsimia mbuba ye kiet eken kaban̄a owo emi editịmde mme ikọ ikwọ oro ẹsabarede owo ẹnyụn̄ ẹbụkde in̄wan̄în̄wan̄ idan̄ ẹkan. . . . Iren ye iban oro ẹnekde unek ẹma ẹnam mme ido unam idan̄ ẹwụt ke enyọn̄ itie edinam.” Kaban̄a ibuotikọ edinam kiet, kiet ke otu mme anditịm kọnsat ọkọdọhọ ete: “Ekpere ndidi kpukpru ikọ oro ọwọrọde mmọ ke inua edi (ndek ndek).”

¹⁰ Idem kpa ye oro, ikwọ oro ẹkebrede mbubịteyo oro akakam edi ukeuke ikwọ rap. Esenyịn mban̄a ufọk kọnsat oro ọkọdọhọ ete: “Se afo okopde edi ukeuke ikwọ rap—ukem oro mmọ ẹsidepde ke ufọkurua.” Edi n̄kpọ mbọm didie ntem nditọt nte ke mbon oro ẹdọhọde nte idide Mme Ntiense Jehovah ẹma ẹtiene ẹdụk kọnsat oro se ikande mme uyen 4,000 ẹkedụkde! Nte an̄wan̄ade ndusụk mmọ ẹda akpanikọ oro nte ke Satan edi “ọbọn̄ emi akarade [ofụm, NW]” mfefere mfefere. Enye akara “spirit [m̀mê, ofụri edu ukere n̄kpọ] emi anamde utom kemi ke esịt nditọ ntụtutọn̄.” (Ephesus 2:2) Mme ufọn anie ke afo ediyom edieke afo akabarede esịn idem ke ikwọ rap m̀mê ke usụn̄uwem ikwọ rap? Ih, ndusụk ikwọ rap ẹkeme ndidi itịmke idiọk. Edi nte owụt ifiọk ndikọri uma nnọ orụk ikwọ ekededi oro ke ofụri ofụri mîdotke ye mme idaha uwem Christian?

Ikwọ Ata N̄kpọsọn̄ N̄kukwak—Idan̄, Afai, ye Utuakibuot Nnọ Satan

11, 12. Nso idi ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak, ndien mme n̄kpọ ewe oro ẹnyenede eyịghe ẹban̄a ke ẹda ẹdiọn̄ọ enye?

¹¹ Ikwọ efen oro ọwọrọde etop edi ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak. Ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak enen̄ede ọsọn̄ uyo akan ikwọ rọk emi ẹbrede ọsọn̄ uyo. Ntọt kiet ke The Journal of the American Medical Association ọdọhọ ete: “Ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak . . . esidi okopodudu n̄kukwak onyụn̄ ọyọhọ ye mme ikọ ikwọ oro ẹtorode usua, isụn̄i, ukwan̄ ido idan̄, ye ke ndusụk ini utuakibuot nnọ Satan.” Kamse, enyịn̄ enyịn̄ ndusụk n̄ka oro ẹtịmde ẹwọrọ etop ẹsọn̄ọ edidi oburobụt oro orụk ikwọ rọk emi edide. Mmọ ẹsịne mme utọ ikọ nte “ibọk n̄kpa,” “utotop ikan̄,” ye “n̄kpa.” Edi, ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak ẹtie nte itịmke idiọk ke ẹmende ẹdomo ye ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak oro ẹwụtde ido iyatesịt ye ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak oro ibuotikọ mmọ edide n̄kpa—kpa ekpri ubak orụk ikwọ oro otode ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak. Mme enyịn̄ n̄ka ẹmi ẹsịne n̄kpọ nte “owo emi esitade owo” ye “ntọt n̄kpa.” Mme uyen ke ediwak idụt ẹkeme ndidi idiọn̄ọke nte mme enyịn̄ ẹmi ẹdiọkde ẹketre sia ẹkotde mmọ ke Ikọmbakara m̀mê ke esen usem efen.

¹² Ẹmebuan ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak ndien ndien ye uwotidem, mfụhọ, ye uda n̄kpọsọn̄ ibọk eke mme uyen. Ebuana oro enye enyenede ye edu afai ama anam anamutom radio kiet okot enye “ikwọ oro ekemede ndinam fi owot ete ye eka fo.” Edi ebuana oro enye enyenede ye utuakibuot nnọ Satan anam enye afịna ediwak ete ye eka—ye ikpọ owo bodisi. Anam ndụn̄ọde kiet ọkọdọhọ ke edikpan̄ utọn̄ nnọ ikwọ emi akanam ndusụk uyen oro ẹduọde ẹdụk utuakibuot nnọ Satan ẹkedụk ubụpekpo ke akpa ini. Enye eberi ete, “Mmọ ifiọkke se mmọ ẹmende idem ẹkesịn.”

13. Nso idi n̄kpọndịk eke edikabade nsịn idem ke ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak?

¹³ Nte ededi, mme uyen Christian, ikpenyeneke ‘ndinana ifiọk mban̄a n̄kari ye n̄kukan Satan.’ (2 Corinth 2:11) Idem n̄kpọ, “nnyịn . . . [in̄wana] ye udịm mme idiọk spirit eke ẹdude ke enyọn̄.” (Ephesus 6:12) Ekpedi ndisịme n̄kpọ didie ntem, owo ndida mme demon ndisịn ke uwem esie, ebe ke ikwọ oro enye emekde! (1 Corinth 10:20, 21) Edi, ediwak mme uyen Christian nte an̄wan̄ade ẹmenen̄ede ẹma ikwọ emi. Ndusụk ẹmekam ẹwọn̄ọde ẹbịne ndịbe ndịbe usụn̄ man ẹyụhọ mme udọn̄ mmọ kaban̄a ikwọ. Ekpri eyenan̄wan kiet ayarade ete: “Mma nsikpan̄ utọn̄ nnọ ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak, ndusụk ini ke ofụri okoneyo. Nyedep magazine [mbon oro ẹmade] ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak nnyụn̄ ndọn̄ mmọ ke ekebe udọn̄ ikpaukot mbak ete ye eka mi ẹdikụt. Mma nsisu nsu nnọ ete ye eka mi. Mmọfiọk ke Jehovah ikenemke esịt ye ami.” Ẹma ẹda ibuotikọ kiet ke magazine Awake! ẹnam enye ekere n̄kpọ. Mme uyen ifan̄ efen efen ke afia utọ ikwọ oro osụk ekeme ndimụm?

Ndidọk se Afo Ọtọde

14, 15. Ntak emi nnyịn ikemede nditịm nnịm nte ke ndikpan̄ utọn̄ nnọ ndek ndek ikwọ ekeme nditụk nnyịn idiọk idiọk? Nam an̄wan̄a.

¹⁴ Kûse n̄kpọndịk oro utọ ikwọ oro ekemede ndikama ke ekpri n̄kpọ. Edi akpanikọ, ekeme ndidi afo udunyeneke ntụhọ ndiwọt owo m̀mê ndinam oburobụt ido idan̄ n̄kukụre sia afo ama akakpan̄ utọn̄ ọnọ ikwọ. Edi, N̄wed Mbon Galatia 6:8 ọdọhọ ete: “Owo eke ọtọde ọnọ obụkidem eyedọk mbiara oto obụkidem.” Ndikpan̄ utọn̄ nnọ ikwọ oro edide eke isọn̄, ẹbietde ido unam, idem eke demon ẹkeme ndinyene sụk etikwo etikwo utịp ke idemfo. (Men James 3:15 domo.) Ẹkot ẹto Joseph Stuessy, ata ekpep ikwọ, nte ọdọhọde ete: “Orụk ikwọ ekededi otụk nte etiede nnyịn ke idem, mme ntụk, ido ye edu edinam nnyịn osụn̄ọde oto oro . . . Owo ekededi emi ọdọhọde ete, ‘Mmekeme ndikpan̄ utọn̄ nnọ ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak, edi itụkke mi,’ ikam inenke. Enye akam ototụk nsio nsio owo ke nsio nsio udomo ye ke nsio nsio usụn̄.”

¹⁵ Uyen Christian kiet onyịme ete: “Mma nsịn idem ke ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak oro ẹwụtde edu iyatesịt idiọk idiọk tutu ofụri edu mi okokpụhọde.” Ikebịghike enye ama ọtọn̄ọ ndinyene mfịna ye mme demon. “Ke akpatre mma nduọn̄ọ kaset ye usanikwọ mi ndien mme demon ẹma ẹsana mi ẹyak.” Uyen efen ayarade ete: “Ikwọ oro n̄kesikpan̄de utọn̄ nnọ ẹkesinyene n̄kpọ ndinam ye ubụpekpo, n̄kpọsọn̄ ibọk, m̀mê idan̄. Ediwak uyen ẹsidọhọ ẹte ke enye ifịnake mmimọ, edi enye enen̄ede afịna. Akayak esisịt ami ndiwọrọ n̄kpọn̄ akpanikọ.” N̄ke kiet obụp ete: “Nte owo adada ikan̄ esịn ke ikpanesịt esie, ndien edisịnen̄kpọ esie etre ndifọbọ?”—Mme N̄ke 6:27.

Du ke Ukpeme

16. Nso ke ẹkeme nditịn̄ mban̄a mme andiwet ye mme andikwọ ata ediwak ikwọ mfịn?

¹⁶ Paul ekewet ọnọ ẹsọk mme Christian ke Ephesus eset ete: “Mmọdọhọ ndien ntem, nnyụn̄ nsọn̄ọ ntịn̄ ke Obọn̄, nte mbufo ẹkûsan̄a aba nte mme Gentile efen ẹsan̄ade, ke ikpîkpu ekikere mmọ; emi enyịn esịt okịmde mmọ; unana ifiọk mmọ ye nsọn̄esịt mmọ ẹnyụn̄ ẹnamde mmọ ẹda nsannsan ye uwem Abasi.” (Ephesus 4:17, 18) Ndi owo ikemeke nditịn̄ emi mban̄a mme andiwet ye mme andikwọ ata ediwak ke otu ikwọ mfịn? Ke akande nte akanam edide, ofụri orụk ikwọ ẹwụt edu “abasi eyo emi,” Satan kpa Devil.—2 Corinth 4:4.

17. Didie ke mme uyen ẹkeme ndibiere, m̀mê ndidomo, ikwọ nse?

¹⁷ Kaban̄a “ukperedem ini,” Bible ama ebemiso etịn̄ ete: “Ndiọi owo ye mbon abian̄a ẹyedọdiọn̄ ẹdiọk ẹkaiso.” (2 Timothy 3:1, 13) Do, akan nte akanam edide, oyom afo enen̄ede etịn̄ enyịn ke orụk ikwọ oro afo emekde. Ediwak ini, idiọk ibuotikọ ekeme ndiwụt ke ofụri ikwọ oro ifọnke. Job 12:11 obụp ete: “Nte utọn̄ idomoke ikọ, kpa nte nsịn̄ atabide udia ke idemesie?” Ke ukem usụn̄ oro, afo emekeme ndidomo ikwọ nse ke ndikpan̄ utọn̄ nnọ ubak esie man ọfiọk se isịnede. Mme orụk ekikere ewe ke uyo esie edemede fi? Nte enye otoro idat idat, idiọk edu—kpa otịme otịme edu? (Galatia 5:19-21) Nso kaban̄a mme ikọ esie? Nte mmọ ẹtoro oburobụt ido idan̄, uda n̄kpọsọn̄ ibọk, m̀mê mme ukwan̄ido eken ẹmi ‘nditetịn̄ mban̄a mmọ edide n̄kpọ o-bụt’? (Ephesus 5:12) Bible ọdọhọ ete ke owo ikpenyeneke ‘ndiyak ẹtịn̄ ẹban̄a’ mme utọ n̄kpọ oro ke otu ikọt Abasi, itịn̄ke-tịn̄ iban̄a ibịt oro ẹbrede ẹfiak ẹbre. (Ephesus 5:3) Nso kaban̄a ndise efọk ikwọ? Nte enye esịne ibuotikọ aban̄ade ubụpekpo m̀mê mme ndise oro ẹdemerede udọn̄ idan̄?

18. (a) Mme ukpụhọde ewe ke ẹkeme ndiyom ndusụk uyen ẹnam ke edide edisịm ikwọ? (b) Didie ke mme uyen ẹkeme ndikọri uma nnọ ikwọ efen efen oro otịmde odot?

¹⁸ Eyedi oyom afo anam ndusụk ukpụhọde ke mme ikwọ oro afo emekde. Edieke afo enyenede mme ọkpọ umụmikọ ye mme usanikwọ oro ẹnyenede mme ibuotikọ oro ẹban̄ade oburobụt ido ye utuakibuot nnọ mme demon, afo inikiet inikiet ekpenyene nditop mmọ nduọn̄ọ. (Men Utom Mme Apostle 19:19 domo.) Emi iwọrọke ite ke afo ukemeke ndikop inem ikwọ; idịghe kpukpru ikwọ oro ẹwọrọde etop ke ẹnyene eyịghe ẹban̄a. Ndusụk uyen n̄ko ẹma ẹkpep ndima ediwak orụk ikwọ ndien idahaemi ke ẹkop inem ndusụk inem inem ikwọ oro ẹbrede sụn̄sụn̄, ikwọ ikwọ n̄kani owo, mfefere ikwọ oro ẹbrede n̄kukwak kpọt, ye mme orụk ikwọ eken. Ọkpọ umụmikọ Kingdom Melodies aman̄wam ediwak uyen ndikọri uma nnọ ikwọ oro esịnde udọn̄ ọnọ eti ido uwem.

19. Ntak emi edide akpan n̄kpọ ndinịm ikwọ ke itie esie?

¹⁹ Ikwọ edi enọ Abasi. Nte ededi, ye ediwak owo, enye amakabade edi ndek ndek n̄kpọ oro ẹkerede ẹban̄a kpukpru ini. Mmọemi ẹbiet nditọ Israel eke eset ẹmi ẹkekopde idatesịt ndibre “viol, ye ekọmọ, ye ifiom, . . . edi mmọ itịn̄ke enyịn ke utom Jehovah.” (Isaiah 5:12) Nam edi uduak fo ndinịm ikwọ ke itie esie nyụn̄ yak utom Jehovah edi akpan n̄kpọ oro afo ekerede aban̄a. Sasat nyụn̄ kpeme idem ke ikwọ oro afo emekde. Ntem ke afo edikeme ndida enọ Abasi emi—nnam n̄kpọ—idịghe ndida nnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

Nte Afo Emeti?

◻ Ntak emi ekemede ndikot ikwọ enọ Abasi?

◻ Didie ke ẹkeda ikwọ ẹnam n̄kpọ ke idiọk usụn̄ ke eset?

◻ Mme n̄kpọndịk ewe ke ikwọ rap ye ikwọ ata n̄kpọsọn̄ n̄kukwak ẹnịm ẹnọ mme uyen Christian?

◻ Didie ke mme uyen Christian ẹkeme ndidu ke ukpeme kaban̄a ikwọ oro mmọ ẹmekde?

[Ndise ke page 23]

Ke mme ini Bible, ẹkesiwak ndida ikwọ nte n̄kpọ ndida ntoro Jehovah