N̄kpọuto Otode Ifụm Nditọ Egypt

NTE afo okpodori enyịn ndikụt mme ọsọn̄urua ikpan̄wed Bible ke ifụm? Ke esịt utatan ke Egypt, ke utịt utịt akpatre isua ikie, oro edi se ikakam itịbede. Didie?

Ọtọn̄ọde ke 1778 onyụn̄ akade iso tutu okosịm utịt utịt ọyọhọ isua ikie-19, ke mbuari ẹma ẹfiọhọ ekese uwetn̄kpọ n̄kûkịp ke Egypt. Nte ededi, ata esisịt ndụn̄ọde oro ẹnamde ke nde ke nde okodu tutu ke isua ikie ẹmi ẹkebede. Etisịm ini oro mme ọtọin̄wan̄ ke ẹkefiọhọ mme uwetn̄kpọ eset kpukpru ini, ndien N̄ka Unam Ndụn̄ọde ke Egypt emi mbon Britain ẹn̄wamde ke okụk ama okụt ufọn edisio mme anam ndụn̄ọde ndọn̄ mbemiso ini ebede akaha. Mmọ ẹma ẹmek nditọ ukpepn̄kpọ Oxford iba, Bernard P. Grenfell ye Arthur S. Hunt, ẹmi ẹkebọde odudu ndidụn̄ọde n̄kan̄ usụk usụk obio utọin̄wan̄ ke n̄kann̄kụk Faiyūm (oro ẹwụtde ke enyọn̄ emi).

Itie oro ẹkotde Behnesa eketie Grenfell ke utọn̄ nte ke eyeda edidiọn̄ edi ke ntak enyịn̄ Greek eset esie oro, Oxyrhynchus. Sia edide iwụk ebiet Ido Ukpono Christ ọnọ nditọ Egypt, Oxyrhynchus ekedi akpan ebiet ke ọyọhọ isua ikie inan̄ ye ikie ition E.N. (C.E.) Ediwak n̄kani ebietidụn̄ mme oku ẹma ẹdu ẹkpere, ndien n̄wụre mbahade obio ukara emi ama okpon. Grenfell ama odori enyịn ndikụt mbai n̄wed Christian do, edi ndụn̄ọde ẹkenamde ẹkanade udi ye n̄wụre ufọk ikadaha ufọn ndomokiet idi. Ifụm obio oro kpọt okosụhọ, ndusụk okon̄de ke n̄kpọ nte ikpat 30. Ndidọk ebiet oro nnyom n̄kûkịp akayak esisịt nditie nte ikpîkpu utom; edi mme anam ndụn̄ọde oro ẹma ẹbiere ndidomo nse.

Ẹfiọhọ N̄kpọuto

Ke January 1897 ẹma ẹtịbi obube ndomonse, ndien ke ufan̄ hour ifan̄ ẹma ẹfiọhọ mme uwetn̄kpọ n̄kûkịp eset. Mmọ ẹma ẹsịne mme leta, mme ediomi mbubehe, ye n̄wed ukara. Ntan oro ofụm ọkpọride ama ofụk mmọ, ndien ufiop eyo ama otịm mmọ onịm ke se ikperede ndisịm isua 2,000.

Ke se ibede n̄kpasịp ọfiọn̄ ita, ẹma ẹfiọhọ se ikperede ndisịm tọn n̄kûkịp iba ke Oxyrhynchus. Ikpọ ekebe edịp-ye-ition ẹma ẹyọhọ ẹnyụn̄ ẹnọ ẹka England. Ndien kpukpru ndaeyo ke isua duop oro ẹketienede, nditọ ukpepn̄kpọ ẹmi ẹnyenede uko mi ẹma ẹfiak ẹka Egypt man ẹkenam se mmọ ẹfiọhọde awak.

Ke idaha kiet, ke adan̄aemi ẹsụk ẹdọkde udi kiet ke Tebtunis, mmọ ikobụhọkede n̄kpọ ndomokiet ikan mme okpo ofiom. Anamutom kiet ke ntak edikpu ama ọtọ kiet asuan mbai mbai. Ke edide n̄kpọ n̄kpaidem, enye ama okụt ete ke ẹkeda ikọn̄ n̄kûkịp ẹwan̄ enye. Ẹkewan̄ mme ofiom eken oro mmọ ẹkefiọhọde ke usụn̄ oro, ndien ẹma ẹnụk ikọn̄ n̄kûkịp ẹdọn̄ ndusụk mmọ ke usụn̄itọn̄ n̄ko. Ẹma ẹfiọhọ mbai mbai akpan uwetn̄kpọ eset, ọkọrọ ye mme ewụhọ ukara ye mme ediomi mbubehe oro ẹdiande ye n̄wed ibatokụk mbubehe ye mme ọkpọkpọ leta.

Nso ufọn ke ofụri uwetn̄kpọ ẹmi ẹkenyene? Mmọ ẹdi n̄kpọ akwa udọn̄, koro edi mme ukeuke owo ẹkewet ekese mmọ ke Koine, kpa ọsọ usem Greek eke eyo oro. Sia ediwak ikọ oro mmọ ẹkedade odude n̄ko ke N̄wed Abasi usem Greek eke Bible, kpa “Obufa Testament,” enye usọp usọp ama akabade ana in̄wan̄în̄wan̄ nte ke usem oro ke N̄wed Abasi ikedịghe san̄asan̄a usem Greek eke Bible, nte ndusụk nditọ ukpepn̄kpọ ẹkenọde ekikere ẹban̄a, edi enye ekedi ọsọ usem oro ukeuke owo esemde. Ntre ke ndimen usụn̄ nte ẹkekamade mme ikọ ke mme idaha eke usen ke usen ndomo, ẹmenyene ata ifiọk ẹban̄a se mmọ ẹwọrọde ke N̄wed Abasi Christian usem Greek.

Mme Ikpan̄wed Bible

Ẹma ẹfiọhọ mbai mbai ikpan̄wed Bible n̄ko, ndien mmọemi, ẹmi ẹkesiwakde ndiwet ke n̄kpotụk n̄kpotụk ikpan̄wed ye unana n̄kpọ mbana, ẹnyụn̄ ẹwetde ke n̄kpọ uwetn̄kpọ oro mînyeneke eti uduot, ama ada ke ibuot Bible oro ukeuke owo enyenede. Ẹyak nnyịn idụn̄ọde ndusụk se ẹkefiọhọde.

Hunt ama ọfiọhọ idem kiet ke otu akpa ibuot Gospel Matthew, Mt 1 ufan̄ikọ 1 osịm 9, 12, ye Mt 1 ufan̄ikọ 14 osịm 20, emi ẹkewetde ke ọyọhọ isua ikie ita E.N. ke ikpọ abc. Enye ekenyene ndikabade ndi P-¹, kpa akpa n̄kpọ ke uwetn̄kpọ n̄kûkịp emi otode nsio nsio ebiet, oro idahaemi ekperede ndisịm ikpan̄wed ikie m̀mê ubak uwetn̄kpọ N̄wed Abasi Christian usem Greek. Nso ufọn ke mme ufan̄ikọ ifan̄ oro Hunt ọkọfiọhọde ẹkenyene? Ubọkn̄wed oro ẹdade ẹwet enen̄ede onịm usenọfiọn̄ esie afiak edem okosịm ọyọhọ isua ikie ita E.N., ndien ndidụn̄ọde se ẹwetde owụt nte ke enye odu ke n̄kemuyo ye uwetn̄kpọ eke ata ndondo emi oro Westcott ye Hort ẹkewetde, emi okodude adan̄aoro. P-¹ odu idahaemi ke Itie Ubon N̄kpọeset Unifesiti ke Philadelphia, Pennsylvania, U.S.A.

Ikọn̄n̄wed n̄kûkịp kiet ẹdade ẹto uwetn̄kpọ kiet, m̀mê n̄wed, enyene ubak ubak uwetn̄kpọ eke John ibuot 1 ke n̄kan̄ ubọk ufien onyụn̄ enyene ubak ubak uwetn̄kpọ eke John ibuot 20 ke n̄kan̄ ubọk nnasia. Edifiak ndiọn̄ mme ikpehe oro ẹkesomode ẹnọ ekikere ẹte ke akpa ikọn̄ 25 ẹkedu ke ofụri Gospel oro, ndien ọtọn̄ọde ke ini eset, anaedi mmọemi ẹma ẹsịne Joh ibuot 21. Nọmba oro ẹkenọde enye ekedi P⁠⁵, enyenede usenọfiọn̄ afiak edem okosịm ọyọhọ isua ikie ita E.N., ndien idahaemi enye odu ke Itie Ubonn̄wed Mbon Britain ke London, England.

Ẹkewet mbai uwetn̄kpọ oro esịnede N̄wed Mbon Rome 1:1-7 ke ikpọ, n̄kpotụk n̄kpotụk abc tutu eyedi se ndusụk nditọ ukpepn̄kpọ ẹkerede ẹte ke iso-ọfọn anaedi enye edi utom ekpri eyen ufọkn̄wed. Ẹnọ enye nọmba idahaemi nte P-¹⁰ onyụn̄ enyene usenọfiọn̄ ọtọn̄ọde ke ọyọhọ isua ikie inan̄ E.N.

Se ẹfiọhọde oro okponde akan esịne n̄kpọ nte mbahade kiet ke itie ita ke otu n̄wed oro ẹkenọde ẹsọk Mme Hebrew. Ẹma ẹfiak ẹsion̄o enye ẹsịn ke edem ikpan̄wed oro enyenede mme akpan uwetn̄kpọ Livy, ewetmbụk owo Rome oro, ke iso iso. Ntak emi utọ isio isio uwetn̄kpọ ntre ẹdude ke iso ye edem-e? Ke eyo oro unana ye nsọn̄urua n̄kpọ uwetn̄kpọ ọkọwọrọ nte ke owo ikenyeneke ndibaha akani n̄kûkịp. Ke ẹnọde enye enyịn̄ idahaemi nte P-¹³, ẹnọ enye usenọfiọn̄ ẹfiak edem ẹkesịm ọyọhọ isua ikie ita m̀mê ikie inan̄ E.N.

Ikọn̄ n̄kûkịp oro ọdọn̄ọde ubak ubak uwetn̄kpọ N̄wed Mbon Rome ibuot 8 ye 9, oro ẹkewetde ke ata n̄ken̄e n̄ken̄e ubọkn̄wed, okoto n̄wed oro ekedide n̄kpọ nte inche inan̄-ye-ubak ke ukon̄ onyụn̄ edide n̄kpasịp inche iba ke ubom. Do, etie nte ke nsiondi N̄wed Abasi eke udomo ekpatọfọn̄ ẹma ẹdu ke ọyọhọ isua ikie ita E.N. Enyeemi ama akabade edi P-²⁷ onyụn̄ odu ke n̄kemuyo ofụri ofụri ye Ikpan̄wed eke Vatican.

Ndusụk ikpehe ke otu ikọn̄ inan̄ oro otode ikpan̄wed Greek Septuagint ọdọn̄ọ mme ikpehe ibuot itiokiet eke Genesis. Ikpan̄wed emi edi akpan n̄kpọ ke ntak ẹbatde usenọfiọn̄ esie ẹfiak edem ẹkesịm ọyọhọ isua ikie iba m̀mê ita E.N. ye ke ntak oro mme ibuot n̄wed ẹmi mîdụhe ke Ikpan̄wed eke Vatican mînyụn̄ idịghe nnennen ke Ikpan̄wed eke Sinai. Sia ẹnọde enye nọmba nte N̄kûkịp 656, mme ikọn̄n̄wed ẹmi ẹdu idahaemi ke Itie Ubonn̄wed Bodleia, Oxford, England.

Ofụri mbai uwetn̄kpọ ẹmi inyeneke akwa ukpụhọde ndomokiet ye mme akpa ikpan̄wed nnyịn ẹmi ẹsụk ẹdude, ntre mmọ ẹsọn̄ọ ẹte ke ẹma ẹsuan uwetn̄kpọ Bible ke ini eset oro ke otu mme ukeuke owo ẹmi ẹkedụn̄de ke nsannsan ikpehe Egypt. Mmọ n̄ko ẹsọn̄ọ mbuọtidem nnyịn ke nte Ikọ Abasi edide akpanikọ onyụn̄ enende.

[Ndise ke page 27]

N̄kûkịp otode Faiyūm, ọdọn̄ọde mme ikpehe n̄wed John, ibuot 1

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

By permission of the British Library

[Ebiet Ẹdade Ndise Ẹto ke page 26]

Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.