Ido Ukpono Ntak Ẹnanade Udọn̄-ọ?
“OWO oro mînyeneke ido ukpono etie nte ufọk oro mînyeneke window.” Oro edi nte eren Japan kiet eketịn̄de ufọn edinyene ifiọk ido ukpono ọnọ Mitsuo, eyen esie eren. Nte ededi, Mitsuo ikadaha ikọ ete esie ke akpan n̄kpọ. Ibatowo oro onyụn̄ ọkọride-kọri ke Japan, nte edide ke ebiet efen, etie nte enyene ukem ekikere emi. Mmọ ẹyụhọ ke ndidi ‘mme ufọk ẹmi mînyeneke window’ ye esisịt udọn̄ ke ndiyak un̄wana ido ukpono ayama ke uwem mmọ.
Ntem, ke ini Japan akanamde Ndụn̄ọde Edu eke Idụt, mbahade 69 eke ikie ke otu mbio obio esie ẹkedọhọ ke mmimọ idaha idem mmimọ nte mbon ido ukpono. Ke otu n̄kparawa owo, mbahade ibat emi ama akam ọdọk akan. Ukem ntre, ke obio Thailand emi inikiet ekesịnde idem ke Ido Ukpono Buddha, mbahade 75 eke ikie ke otu mbon oro ẹdụn̄de ke ikpọ obio isikaha mme temple mbon Buddha aba. Ke England, se ikperede ndisịm mbahade kiet ke itie itiaita ke otu ufọkederi Anglican ẹmeberi usụn̄ ke isua 30 ẹmi ẹkebede ke ntak owo mîdaha inam n̄kpọ aba.
Ke Japan, nte ededi, ẹtịm ẹyarade nte ido ukpono edide enyọn̄ enyọn̄ n̄kpọ mbana. Edi nte mme ọsọn̄urua usan mbat, ẹda mmọ ẹwọrọ edi n̄kukụre ke mme akpan edinam—utọ nte mme usọrọ ndọ ye edinam ubụkowo. Ẹtịm ẹda ido ukpono ke akpan n̄kpọ ke udeme oro enye enyenede ke nditịm ido obio ye inyene ubon nnịm ẹkan ke ndisịn un̄wana eke spirit. Ediwak owo ese ido ukpono n̄kukụre nte usọbọ ọnọ mbon mmemidem m̀mê mbon ukụt; mmọ ẹkpu ndikụt nti ufọn en̄wen ekededi oro edinyenede ito enye. Ndusụk owo ẹdọhọ ẹte, ‘Ido ukpono ọfọn ekem edieke afo enyenede ini ọnọ enye m̀mê ekerede ke omoyom enye, edi afo enyene ndibuọt idem ke idemfo man enyene se adade odu uwem onyụn̄ ekpe mme ekọmurua n̄kpọ.’
Nso idu ke edem unana udọn̄ emi? Ẹkeme ndinọ ediwak ntak. Akpa, n̄kann̄kụk ebuana otuowo odu. Ediwak uyen ẹbọ esisịt mîdịghe ibọhọbọ ukpep ido ukpono ndomokiet. Eyịghe idụhe, ndien, nte ediwak mmọ oro ẹdude uwem ke n̄kaowo ofụri ererimbot oro adade ubịne inyene obụkidem ke akpan n̄kpọ, ẹkọride ẹwọrọ owo ndidi ikpọ owo oro ẹmade inyene obụkidem.
Ke ndusụk idụt esuene esuene edu idiọkitọn̄ ye oburobụt ido uwem mme ọkwọrọ ikọ TV ye mme ọwọrọiso mme adaiso ido ukpono eken ọmọwọn̄ọde ediwak owo n̄ko ọkpọn̄ ido ukpono, ukem nte ido ukpono ndibuana ke mbubehe ukaraidem ye mme ukeme ekọn̄ ọkọwọn̄ọrede. Ẹnam emi an̄wan̄a ke se ikotịbede ke se iban̄ade ido ukpono Shinto ke Japan. Encyclopædia of the Japanese Religions ọdọhọ ete: “Ye ekọn̄ [Ekọn̄ Ererimbot II] etrede ke edikpu ke August 1945, mme itie uwa Shinto ẹma ẹsobo ọkpọsọn̄ mfịna.” Shinto, emi ekedemerede ifịk ifịk edu ekọn̄ okonyụn̄ ọn̄wọn̄ọde ndinọ edikan, ama okpu mme owo. Ifiọk oro nte ke Abasi m̀mê Buddha idụhe ama atara usọp usọp.
Nte ededi, nte nnyịn ikpenen̄ede ikop uyụhọ ye mme ibụk ibụk, ekikere ibio ini—kpa eke idahaemi? Ediwak owo ẹnyene esịt unam ndụn̄ọde. Mmọ ẹkpema ndifiọk ebiet emi mmọ ẹketode ẹdi, ebiet emi mmọ ẹkade, ntak mmọ ẹdude uwem, ye nte ẹkpedude uwem. Mmọ ẹkụt unen ke idotenyịn odude. Ndikpọnọde mme mbụme ẹban̄ade uwem nnịm n̄kan̄ kiet, m̀mê ndifịk mmọ nnịm ye ekikere nte ke “mme n̄kpọ ẹmi ẹdi se owo mîkemeke ndifiọk” inọhọ uyụhọ. Idem Bertrand Russell emi mînịmke edidu Abasi ke akpanikọ ama etịn̄ aban̄a edinyene “ọkpọsọn̄ udọn̄—kpa edidụn̄ọde nyom n̄kpọ oro akande se idude ke ererimbot.” Ata ido ukpono ekeme nditre ndụn̄ọde oro. Edi didie? Nso uyarade idu nte ke ido ukpono ekededi odot se ẹdade ke akpan n̄kpọ ntre?