Ndi Ama Ọfiọk?

Ewe usem ke Jesus ekesisem?

Nditọ ukpepn̄kpọ Bible ẹnọ nsio nsio ekikere ẹban̄a usem oro Jesus ekesisemde. Nte ededi, ke ini Jesus okodude ke isọn̄, etie nte enye ekesisem usem Hebrew ye Aramaic. Ke ini enye akakade Nazareth ke Galilee, enye ama odụk synagogue okokot ntịn̄nnịm ikọ Isaiah, emi etiede nte ẹkewet ke usem Hebrew. Bible idọhọke ke Jesus ama akabade se enye okokotde esịn ke usem Aramaic.—Luke 4:16-21.

Prọfesọ G. Ernest Wright ewet n̄kpọ aban̄a mme usem oro ẹkesisemde ke Palestine ke ini Jesus Christ okodude ke isọn̄, ete: “Etie nte mme owo ẹkesisem usem Greek ye Aramaic . . . Onyụn̄ etie nte mbonekọn̄ Rome ye mbon ukara ẹkesisem usem Latin, ndien etie nte mme Jew ẹkesisem usem Hebrew.” Ntak edi oro Pilate akadade usem Hebrew, Latin, ye Greek ewet n̄kpọ adian ke eto oro ẹkekọn̄de Jesus.—John 19:20.

Alan Millard ewet ke n̄wed esie oro Discoveries From the Time of Jesus, ete: “Mme andikara oro ukara Rome ẹkemekde ẹkesisem usem Greek, ndien anaedi Jesus akada usem Greek ọbọrọ mbụme oro Pilate okobụpde ke ini enye akadade ke iso ikpe.” Okposụkedi Bible mîdọhọke ke Jesus akada usem Greek ọbọrọ Pilate ikọ, Bible inyụn̄ idọhọke ke owo akakabade ikọ ọnọ mmọ.—John 18:28-40.

Prọfesọ Wright ọdọhọ ke “nnyịn itịmke ifiọk m̀mê [Jesus] ama esisem Greek m̀mê Latin, edi ke ini enye ekesikpepde mme owo n̄kpọ, enye ekesisem usem Aramaic m̀mê usem Hebrew oro ediwak owo ẹkesisemde.”—Biblical Archaeology, 1962, page 243.

Mme itiat temple Jerusalem ẹkekponi didie?

Ke ini mme mbet ẹkenemede nneme ye Jesus ẹban̄a temple Jerusalem, mmọ ẹma ẹdọhọ ẹte: “Andikpep, sese! orụk itiat ye orụk ufọk emi!” (Mark 13:1) Ndusụk itiat oro ẹkekponi didie?

Etisịm ini emi Jesus ekedide isọn̄, Edidem Herod ama anam ebiet emi ẹkebọpde temple ẹdori okpon utịm ikaba akan eke eyo Solomon. Emi ekedi n̄kponn̄kan ebiet oro owo akanamde ke eset; enye ọkọniọn̄ mita 480, ndien ukpa esie ekedi mita 280. Ẹdọhọ ke ndusụk itiat oro ẹkedade ẹnam ebiet emi ẹkedi mita 11 ke uniọn̄, mita 5 ke ubom, ye mita 3 ke ubara. Ndusụk itiat emi ẹma ẹdobi ẹkan ekpat simen 1,000. Itiat kiet ama akam ekpere ndidobi nte ekpat simen 8,000, ndien eyen ukpepn̄kpọ Bible kiet ọdọhọ ke “idụhe itiat ndomokiet ke eset emi okodobide ntem.”

Jesus ọkọbọrọ mbet esie ete: “Nte omokụt ikpọ ufọk emi? Idikpọn̄ke itiat kiet ke enyọn̄ itiat efen eke owo mîdidorokede iduọk.” (Mark 13:2) Ediwak itiat emi ẹsụk ẹdu ke ebiet emi mbonekọn̄ Rome ẹkedon̄orede ẹduọn̄ọ ke isua 70 E.N.

[Ndise ke page 26]

Mme itiat temple Jerusalem oro ẹkedon̄orede ẹduọn̄ọ