Ndin̄wana Mban̄a “Edisana” Ebiet
KE July 15, 1099, Akpa Ekọn̄ Ido Ukpono, emi pope Rome ọkọnọde unyịme, ama esịm utịtmbuba esie ekedide ndida Jerusalem nnyene. Uwotowo oro ama enyene ndịk! Mme n̄kukụre andidụn̄ oro ẹkebọhọde ẹkedi andikara ye andikpeme enye, ke ẹma ẹkenọ akamba ubọkedem. Ke n̄wed esie oro The Crusades, ọkwọrọ ederi oro Antony Bridge ọtọt aban̄a se iketịbede inọ mme andidụn̄ eken ẹkedide mbon Muslim ye mme Jew: “Ke ndondo oro ẹkenọde Mme An̄wana-Ekọn̄ Ido Ukpono oro ifụre ndinam se ẹmade ke esịt obio, mmọ ẹma ẹsịn idem ke akwa ye enyene-ndịk uduọkiyịp. . . . Mmọ ẹma ẹwot kpukpru irenowo, iban ye nditọwọn̄ ẹmi mmọ ẹkekemede ndikụt ke obio oro . . . Ke ini owo ndomokiet mîkodụhe aba ndiwot, mme andikan oro ẹma ẹsan̄a ke udịm ẹbe ke mme efak obio oro . . . ẹka Ufọkabasi Edisana Sepulchre man ẹkekọm Abasi.”
Tọn̄ọ ẹkekan ke ekọn̄ ido ukpono oro, ntuaha ke ufọt Roman Catholic, Orthodox Edem Usiahautịn, ye mme inua-okot ido ukpono Christian eken emenịm edidu Christendom ke Jerusalem idiọn̄ọ. Ke 1850 utọk ke ufọt ediwak mme adaiso ido ukpono kaban̄a ndisana ebiet ke Jerusalem ye mme n̄kann̄kụk esie ekedi akpan ntak akadade ekesịm Ekọn̄ Crimean. England, France, ye Stet Ottoman ẹma ẹn̄wana ye Russia ẹnyụn̄ ẹwot ubak miliọn owo kiet.
Ekọn̄ oro iketreke mme utọk Christendom kaban̄a Jerusalem ye ndisana ebiet esie. Mbon Ottoman, ẹmi ẹkekarade idụt oro ke ini oro, ẹma ẹdomo ndisịn emem ebe ke ndibahade ndisana ebiet nnọ nsio nsio ido ukpono. Nte Dr. Menashe Har-el anamde an̄wan̄a ke n̄wed esie oro This Is Jerusalem, “Edidiana Mme Idụt ama enyịme . . . edumbet emi ke Ubiere Edibahade eke November 1947. Enye ke ntem edi ubak ibet ofụri ererimbot.” Nte utịp, ẹma ẹbahade Ufọkabasi Edisana Sepulchre ẹnọ Roman Catholic, Orthodox Greece, mbon Armenia, Syria, ye Egypt. Ke akpatre, mbon Ethiopia ẹdọhọ ke mmimọ inyene ufọkabasi emi ebe ke ndinam ndusụk mme andibuana ẹdụn̄ ke efe ke enyọn̄ ọkọm. Ediwak owo ẹse Ufọkabasi Edisana Sepulchre nte nsana-n̄kan ebiet Christendom. Enye ọyọhọ ye mme itieuwa, ndisọi mbiet, ye mme mbiet. Ndusụk mbon Protestant ẹkpono inua-okot edisana ebiet en̄wen, Calvary Gordon, nte ebiet emi ẹkewotde ẹnyụn̄ ẹbụkde Jesus.
Anyan ini ko Jesus ama asian n̄wan kiet emi ekenịmde ndisana ebiet ke akpanikọ ete: “Ini ke edi, eke mbufo ẹdituakde ibuot ẹnọ Ete, idịghe ke obot emi inyụn̄ idịghe ke Jerusalem. . . . Ata mme andituak ibuot [ẹdituak] ibuot ẹnọ Ete ke spirit ye ke akpanikọ.” (John 4:21-24) Ntem, mme ata Christian ikponoke ndisana ebiet. Udịmekọn̄ Rome ndikosobo Jerusalem oro mîkanamke akpanikọ ke 70 E.N. edi ntọt ọnọ Christendom. Ukpono ndem, mme ubahade, ye ubiomikpe iyịp esie owụt ke enye ososu ndidọhọ ke idi Christian. Ke ntre, se Abasi ekebemde iso etịn̄ aban̄a kpukpru ido ukpono oro ẹnamde Akwa Babylon eyesịm enye.—Ediyarade 18:2-8.