Ido Ukpono Ibuot Nneme Oro Mînaha Ẹneme?
“ODU ibuot nneme iba oro akanam mmenemeke: ido ukpono ye mbre ukara!” Oro edi ibọrọ emi ẹsiwakde ndinọ ke ini Mme Ntiense Jehovah ẹnyenede nneme ye mbon en̄wen ẹban̄a Bible. Ndien ekikere oro an̄wan̄a.
Ke ini mme owo ẹnenide ẹban̄a mbre ukara, iyatesịt ekeme ndidemede ndien utọk asiaha. Ediwak owo isiyakke ẹbian̄a mmọ ye mme un̄wọn̄ọ oro mînyeneke ufọn ẹnyụn̄ ẹfiọk ẹte ke mbon mbre ukara ẹsiwak ndiyom odudu, enyịn̄, ye okụk. Ke mfụhọ, eneni mbre ukara ndusụk ini esida okosụn̄ọ ke afai.
‘Edi,’ afo emekeme ndikere, ‘nte oro idịghe ukem ye ido ukpono? Nte ifiopesịt ido ukpono idemekede ediwak en̄wan eyomfịn?’ Ke Northern Ireland, mbon Roman Catholic ye mbon Protestant ẹma ẹdu ke ntuaha ye kiet eken ke anyanini. Ke mme obio Balkan, mbon Ufọkabasi Eastern Orthodox, mbon Roman Catholic, ye mbon eken ẹneni ẹban̄a adan̄a isọn̄. Nso idi utịp? Enyene-ndịk unọmọ ye n̄kaiso udu.
Ke ẹsobode ndịghe n̄kpa, ediwak owo ẹdomo ndidịp se mmọ ke idemmọ ẹnịmde ke akpanikọ ye eke ubon mmọ. Ke Africa, usua ido ukpono ke ediwak isua ikie ke ufọt mbon Christendom ye mme andibuana ke mme ido ukpono isenidụt ye eke ekpụk n̄ko amanam mme ete ye eka ẹnọ nditọ mmọ enyịn̄ iba iba oro ọnọde ndusụk ukpeme, kpa ido edinam oro akade iso mfịn. Ntem, ekpri eyeneren ekeme ndiwụt idemesie nte andibuana ke ufọkabasi mîdịghe ọdọhọ ke idi owo ido ukpono en̄wen ebe ke ndida enyịn̄ kiet edi idịghe enye eken. Ke ini se ido ukpono owo onịmde ke akpanikọ ekemede ndinam enye ataba uwem esie, idịghe n̄kpọ n̄kpaidem nte ke enye esimen̄e ndineme mban̄a ido ukpono an̄wan̄wa.
Ye mbon en̄wen, ido ukpono edi ibuot nneme oro mînaha ẹneme idem ke ini uwem mmọ mîdụhe ke itiendịk. Mmọ ẹsikop ndịk nte ke ndineme se mmọ ẹnịmde ke akpanikọ ye owo ido ukpono efen eyeda okosụn̄ọ ke ikpîkpu mfan̄a. Edi mmọ eken ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke kpukpru ido ukpono ẹfọn. Mmọ ẹdọhọ ẹte adan̄a nte owo oyụhọde ye se enye onịmde ke akpanikọ, ndineme mban̄a mme ukpụhọde oro ẹdude inyeneke ufọn.
Idem ifịk ifịk mme ekpep n̄kpọ mban̄a uduot ido ukpono ẹsifan̄a ke otu idemmọ. The New Encyclopædia Britannica ke ibuotikọ esie oro “Ukpepn̄kpọ ye Nte Ẹtịmde Mme Ido Ukpono,” ọdọhọ ete: “Ibat ibat ini . . . ke n̄kemuyo esidu ke otu nditọ ukpepn̄kpọ ke se iban̄ade uduot [ido ukpono] . . . Ntem, ibuot nneme emi, ke ofụri mbụk esie, ama ọdọn̄ọ mme n̄kpọ ẹnamde eneni odu.”
N̄wed ukabadeikọ kiet akabade ido ukpono nte “ediwụt se owo onịmde ke akpanikọ ye ukpono enyenede ọnọ odudu oro akande eke owo emi ẹdiọn̄ọde nte andibot ye andikara ekondo.” Emi eyeyom ido ukpono enyene akpan n̄kpọ ndinam ke uwem. Ke akpanikọ, ido ukpono edi n̄kpọ ndida ndomo mbụk owo ke kpukpru ebiet. “Idụhe n̄kaowo ndomokiet,” nte Oxford Illustrated Encyclopedia of Peoples and Cultures ọdọhọde, “emi mîyomke ndinọ ndutịm nnyụn̄ ntịn̄ se uwem ọwọrọde ebe ke ndusụk orụk ido ukpono.” Ke abuanade mme utọ akpan n̄kpọ oro nte “ndutịm” ye se uwem “ọwọrọde,” ke akpanikọ okpodot ido ukpono ndidi n̄kpọ oro akande mfan̄a m̀mê eneni. Utu ke oro, enye odot ndidi se ẹnemede ẹban̄a—oro edi, ataata n̄kpọ oro ẹkerede ẹban̄a—ye owo en̄wen. Edi ye anie, ndien nso ufọn ekeme ndiwọrọ nto oro?