Mme Usọrọ Usen Emana Ẹmesiak Afan̄ N̄kpa
EDIWAK owo mfịn ẹda mme usọrọ usen emana nte ikpîkpu ido edinam oro mîdiọkke. Edi Bible inọhọ ido edinam emi unyịme. N̄kpọ kiet edi-o, N̄wed Abasi isịneke n̄kpọ ndomokiet ndiwụt nte ke mme anam-akpanikọ asan̄autom Abasi ẹma ẹnịm mme usọrọ usen emana.
N̄kukụre usọrọ usen emana iba oro Bible asiakde ekedi eke mme andikara oro ẹkedide mme asua Abasi. Ẹma ẹwot owo ke ini usọrọ oro kiet kiet, man isenowo oro ẹkpekeme ndinem esịt mban̄a n̄kpa owo oro ayatde edidem esịt. Ke akpa idaha, Pharaoh, edidem Egypt, ama owot etubom mme andinam uyo esie. (Genesis 40:2, 3, 20, 22) Andikara Egypt oro akanam ntem ke ini usọrọ oro koro enye akayatde esịt ye asan̄autom esie. Ke udiana idaha, Herod, andikara Galilee oro okodude oburobụt uwem, ama ebịghi John Andinịm Owo Baptism ibuot ọnọ eyenan̄wan oro ekenekde unek enem enye esịt ke ini usọrọ oro. Nso mme enyene-ndịk n̄kpọntịbe!—Matthew 14:6-11.
Edi nte Bible inọhọ ntịn̄enyịn ke mme ata san̄asan̄a usen emana iba? Baba-o. Josephus ewetmbụk eset owo Jew owụt ete ke mme n̄kpọntịbe ẹmi ikedịghe n̄wọrọnda. Enye ewet aban̄a mme uwotowo efen ẹkedade itie ke usen emana kaban̄a unọ idem inemesịt.
Ke uwụtn̄kpọ, ndusụk ẹma ẹda itie ke nsobo Jerusalem ke 70 E.N. ama ekebe, ke ini mme Jew 1,000,000 ẹkekpan̄ade ẹnyụn̄ ẹtan̄de owo 97,000 oro ẹkebọhọde ndidi mbon n̄kpọkọbi. Ke usụn̄ uka Rome, Titus akwa owoekọn̄ Rome ama atan̄ mme Jew oro ẹkedide mbon n̄kpọkọbi esie aka esụkmbehe Caesarea emi ekekperede.
Josephus ewet ete: “Ke adan̄aemi Titus okodude ke Caesarea, enye ama onịm usọrọ usen emana eyeneka esie Domitian ye akwa ubọn̄, owotde se ibede mbon n̄kpọkọbi 2,500 ke mbre emi ẹdade unam ikọt ye edeme ikan̄ ebre. Ke emi okụrede enye ebe adaha aka Berytus [Beirut], kpa obio oro okodude ke idak ukara mbon Rome ke Phoenicia, ke ebiet emi enye okonịmde usọrọ usen emana ete esie ebe ke ndiwot ediwak mbon n̄kpọkọbi efen efen man enyene akwa ndise.”—The Jewish War, VII, 37, emi Paul L. Maier akabarede ke Josephus: The Essential Writings.
Ikpaha owo idem ntak emi The Imperial Bible-Dictionary ọdọhọde ete: “Mme Hebrew eke ukperedem ẹkese mme usọrọ usen emana nte edikpono ndem, kpa ekikere emi ata ediwak owo ẹkemede ndisọn̄ọ ebe ke mme ọsọ edinam oro ẹsinyenede ebuana ye mme usen ẹmi.”
Mme anam-akpanikọ Christian eke akpa isua ikie ikpekemaha ndibuana ke edinam oro Bible mînọhọ unyịme emi mbon Rome ẹkenyụn̄ ẹnịmde ke enyene-ndịk usụn̄. Mfịn, mme Christian oro ẹnyenede esịt akpanikọ ẹfiọk ẹte ke mme mbụk Bible ẹban̄ade usen emana ẹma ẹsịne ke otu mme n̄kpọ oro ẹkewetde ẹnọ mmọ ndida n̄kpep n̄kpọ. (Rome 15:4) Mmọ ẹma ẹfep ndinịm mme usọrọ usen emana koro utọ mme edinam oro ẹnọde owo uku oro mîdotke. Ke edide akpan n̄kpọ akan, mme asan̄autom Jehovah ye eti ibuot ẹkere ẹban̄a usụn̄ oro ẹwụtde mme usen emana ke Bible nte mîdotke.
[Ndise ke page 25]
An̄wambre ke Caesarea