Kini Aduna ba Gayoy Sinugdanan?

LATAS sa daghang panahon daghan ang nakasud-ong sa hayag punog-bituon nga kalangitan sa kagabhion ug nahibulong. Ang kadakoon ug hilabihan nga katahom sa atong katingalahang uniberso makapahinuklog sa balatian. Kinsa o unsay nagpahinabo niining tanan? Nganong ania kini dinhi? Naglungtad na ba kini sa tanang panahon, o kini ba adunay sinugdanan?

Ang propesor sa astronomiya nga si David L. Block nagsulat: “Nga ang uniberso wala maglungtad sa tanang panahon—nga kini adunay sinugdanan—wala tuohi sa kadaghanan.” Bisan pa niana, sa mga dekadang dili pa dugay ang ebidensiya nagpugos sa kadaghanan nga nagtuon sa uniberso sa pagtuo nga kini aduna gayoy sinugdanan. “Halos tanang astropisiko karon nagtuo,” nagtaho ang U.S.News & World Report sa 1997, nga “ang uniberso nagsugod sa teoriya nga dihay nahitabong dakong pagbuto sa kawanangan nga nagpasulpot sa materya ngadto sa tanang direksiyon.”

Mahitungod niining gidawat sa kadaghanan nga paghinapos, si Robert Jastrow, propesor sa astronomiya ug geolohiya sa Columbia University, nagsulat: “Pipila ka astronomo ang nagdahom nga kining hitaboa—ang kalit nga pagtungha sa Uniberso—mahimong mapamatud-ang katinuoran sa siyensiya, apan ang mga pagpaniid sa kalangitan pinaagig mga teleskopyo nakapugos kanila sa paghinapos niana.”

Ang “kalit nga pagtungha sa Uniberso” tinuod ba nga ‘napamatud-ang katinuoran sa siyensiya’? Atong hisgotan ang ebidensiya sa kasaysayan nga miagak sa paghinapos nga kini napamatud-an.

Ebidensiya sa Usa ka Sinugdanan

Ang general theory of relativity ni Albert Einstein, nga gipatik sa 1916, nagpakita nga ang uniberso nagkadako o kaha nagkagamay. Bisan pa niana, ang ideya bug-os nga sukwahi sa gidawat niadto nga hunahuna nga ang uniberso wala modako o mogamay, nga maoy gituohan usab niadtong tungora ni Einstein. Busa iyang gidugang diha sa iyang mga kalkulasyon kanang iyang gitawag nga “cosmological constant.” Kini nga pagpasibo gihimo aron mohaom sa iyang teoriya uban sa gidawat nga pagtuo nga ang uniberso wala magkadako o magkagamay ug walay kausaban.

Ugaling, ang ebidensiya nga natigom sa mga tuig 1920 nagtukmod kang Einstein sa pagtawag sa pagpasibo nga iyang gihimo sa teoriya sa relativity nga iyang ‘kinadak-ang sayop.’ Ang pag-instalar sa dako kaayong 254 sentimetros nga teleskopyo diha sa Mount Wilson sa California nagpaposible sa pagkakuha sa maong ebidensiya. Ang mga pagpaniid nga gihimo pinaagi sa paggamit nianang maong teleskopyo sa mga tuig sa 1920 nagpamatuod nga ang uniberso nagkadako!

Kaniadto, ang kinadak-ang teleskopyo makakita lamang ug indibiduwal nga mga bituon sulod sa atong kaugalingong galaksiyang Milky Way. Tinuod, ang mga maniniid nakakita ug hanap nga mga pat-akpat-ak sa kahayag nga nailhan ingong mga nebula, apan kini gituohan sa kadaghanan nga mga uloalimpulos sa mga materya nga gas sulod sa atong kaugalingong galaksiya. Hinunoa, pinaagi sa paggamit ug mas gamhanang teleskopyo sa Mount Wilson, si Edwin Hubble nakakita ug indibiduwal nga mga bituon sulod niining maong mga nebula. Kining hanap nga mga pat-akpat-ak sa kahayag sa ulahi nailhan ingong mga galaksiya nga sama sa atong kaugalingong Milky Way. Sa pagkatinuod, karon gibanabana nga adunay gikan sa 50 bilyones ngadto sa 125 bilyones ka galaksiya, ang matag usa adunay ginatos ka binilyong bituon!

Sa ulahing mga tuig sa 1920, si Hubble nakadiskobre usab nga kining maong mga galaksiya nagpalayo gikan kanato ug nga kon mas layo sila, mas kusog sila nga nagpalayo. Gisukod sa mga astronomo ang gikusgon sa pagsibog sa galaksiya pinaagi sa paggamit ug spectrograph, nga nagsukod sa gitas-on sa balod sa kahayag nga nagagikan sa mga bituon. Ang kahayag nga nagagikan sa layo kaayong mga bituon itunong sa usa ka prisma nga kahayag ngadto sa lainlaing mga kolor.

Ang kahayag nga gikan sa usa ka bituon nga nagpalayo gikan sa usa nga nagtan-aw maoy pulahon ug gitawag nga redshifted. Sa laing bahin, ang kahayag gikan sa nagsingabot nga bituon gitawag nga blueshifted. Labawng hinungdanon, gawas sa pipila ka duol nga mga galaksiya, ang tanang nailhang mga galaksiya adunay linyalinya sa mga balod sa kahayag nga redshifted. Sa ingon nasuta sa mga siyentipiko nga ang uniberso nagkadako sa mahapsayng paagi. Ang gikusgon sa pagdako matino pinaagi sa pagsukod sa naabot sa linyalinya sa mga balod diha sa kahayag nga redshifted.

Unsang konklusyon ang nahipos gikan sa kamatuoran nga ang uniberso nagkadako? Buweno, ang usa ka siyentipiko nagdapit ug mga tawo aron sa paghanduraw sa pagbali niana nga proseso. Sa laing pagkasulti, ilarawan sa hunahuna ang usa ka pelikula sa nagkadakong uniberso nga gipaatras sa pagpasalida aron makita sa nagtan-aw ang unang kasaysayan sa uniberso. Sa pagtan-aw niining paagiha, ang uniberso makita nga nagpalayo ug nagkagamay, imbes nagkadako, sa ingon ang uniberso sa kataposan mosangko ngadto sa usa ka punto nga gigikanan.

Diha sa iyang librong Black Holes and Baby Universes and Other Essays, nga gipatik sa 1993, ang iladong pisiko nga si Stephen Hawking naghinapos nga “madeterminar sa siyensiya nga ang uniberso aduna gayoy sinugdanan.”

Apan, sa katuigang dili pa dugay, daghan ang wala motuo nga adunay sinugdanan ang uniberso. Si Fred Hoyle maoy usa ka iladong siyentipiko nga misupak sa ideya nga ang uniberso milungtad nianang mayubiton niyang gitawag nga ‘usa ka big bang.’ Lakip sa ubang mga butang, si Hoyle nangatarongan nga kon nahitabo kanang giingon nga dinamikong sinugdanan, aduna untay makitang lama nianang hitaboa nga nagpabilin diha sa uniberso. Aduna gayod untay timaan sa radyasyon, sa ato pa, usa ka hanap nga kahayag diha sa wanang. Unsay gipadayag sa pagpanukiduki sa maong lama nga radyasyon?

Ang The New York Times sa Marso 8, 1998, nagtaho nga sa mga 1965 “ang mga astronomong si Arno Penzias ug Robert Wilson nakakitag lama sa radyasyon bisan asa, ang salin nga kidlap sa kinaunahang pagbuto.” Ang artikulo midugang: “Ang [big bang nga] teoriya daw dili ikapanghimakak.”

Bisan pa niana, sa mga tuig human sa kaplag ni Penzias ug Wilson, ang uban nangutana nga kon ang big bang nga modelo husto pa, nganong walay bisan gamayng mga depekto sa signal sa radyasyon ang nakit-an? Aron moporma ang mga galaksiya, ang uniberso nagkinahanglan ug mas bugnaw ug dasok nga mga luna diin ang materya matibuok. Apan, walay ingon nianang iregularidad ang nakita diha sa mga eksperimento nga gihimo gikan sa nawong sa yuta ni Penzias ug Wilson.

Busa, sa Nobyembre 1989 ang Cosmic Background Explorer (COBE) nga salakwanang gipalupad ngadto sa wanang sa National Aeronautics and Space Administration, sa Tinipong Bansa. Ang mga kaplag niini gibatbat nga katingalahan kaayo. Si Propesor Block misaysay: “Ang radyasyon nga gireport sa Differential Microwave Radiometer sulod sa COBE mao gayod mismo ang mga balodbalod nga nalakra diha sa atong uniberso nga misangpot sa pagkaporma sa mga galaksiya sa bilyonbilyong katuigan kanhi.”

Mga Implikasyon sa Ebidensiya

Unsay atong mapupo gikan sa kamatuoran nga ang uniberso adunay sinugdanan? Si Robert Jastrow miingon: “Matawag mo kana nga big bang, apan matawag mo usab kana sa katukma nga ang yugto sa paglalang.” Si Penzias, nga usa sa nakadiskobre sa lama nga radyasyon sa uniberso, miingon: “Agakon kita sa astronomiya ngadto sa usa ka talagsaong hitabo, usa ka uniberso nga gilalang gikan sa wala.” Ug ang lider sa tem nga COBE nga si George Smoot miingon: “Ang among nakit-an maoy ebidensiya sa pagtungha sa uniberso.”

Makataronganon bang mohinapos nga kon dihay sinugdanan, o paglalang, sa uniberso, dihay Tigsugod, o Maglalalang, niana? Mao kanay hunahuna sa daghan. Si Smoot miingon bahin sa mga kaplag nga nahimo sa COBE: “Daw sama kinig pagtan-aw sa Diyos.”

Sa pagkatinuod, bisan walay siyentipikanhong ebidensiya nga mitungha sa mga katuigang dili pa dugay, minilyon ang nagtuo sa pangbukas nga mga pulong sa Bibliya: “Sa sinugdan gibuhat sa Diyos ang mga langit ug ang yuta.”—Genesis 1:1.

Ugaling, dili tanan modawat niining yanong mga pulong sa Bibliya. “Daghang siyentipiko wala makaangay sa ideya nga ang uniberso adunay sinugdanan, adunay yugto sa paglalang,” matod pa sa pisikong si Stephen Hawking. Sila “wala makaangay sa ekstra-siyentipikanhong implikasyon sa teoriya,” nagsulat ni Michael J. Behe, “ug naningkamot pag-ayo aron makamugnag mga kapilian.”

Busa ang pangutana mao, Ang uniberso ba milungtad, sa ato pa, sa iyang kaugalingon? Kini ba sulagma lang nga mitungha, o kini ba gilalang sa usa ka intelihenteng Maglalalang? Imong makita nga makahatag ug katin-awan ang mosunod nga ebidensiya.

[Mga hulagway sa panid 4, 5]

Ang teleskopyo sa Mount Wilson nakatabang sa pagpakita nga ang atong uniberso adunay sinugdanan

[Credit Line]

The Observatories of the Carnegie Institution of Washington