Bulawan—Ang Pagkamisteryoso Niini

Bulawan​—sukad sa karaang kapanahonan kining humokon, sulaw nga dalag nga metal gimahal tungod sa talagsaong mga kinaiya niini. Ang kolor, kasidlak, pagkamaumol, ug katakos niini nga dili kutkoton ug taya naghimo niining talagsaon taliwala sa mga metal. Tungod sa pagkabililhon niini diha sa mga hunahuna niadtong nangita niini, ang bulawan adunay kasaysayan nga walay kasama sa bisan unsang laing metal.

“BULAWAN! Bulawan lagi kini! Bulawan!” Ang pagdiskobre sa bulawan nakapahinabo nga daw mougpot ang kasingkasing, mokusog ang pulso, ug mosulbong ang handurawan. Gipangita kini diha sa mamala, sa kasubaan ug kasapaan, ug bisan linibong metros sa ilalom sa yuta.

Ingong mahalong alahas, ang bulawan nagdayandayan sa mga hari ug mga rayna. Nagdayandayan kini sa mga trono ug mga bungbong sa mga palasyo. Ang bulawanong mga dibulto, nga naghawas sa mga isda, mga langgam, mga hayop, ug ubang mga butang, gisimba ingong mga diyos. Ang way-kataposang pagpangitag bulawan nakaabot ug layo, ingon man ang epekto niini diha sa sibilisasyon.

Bulawan ug Kasaysayan

Sa karaang Ehipto ang mga paraon nagpadala sa ilang mga komersiyante ug mga kasundalohan ngadto sa halayong kayutaan sa pagpangitag bulawan, nga giisip niadto nga gipanag-iya lamang sa mga diyos ug mga paraon sa Ehipto. Ang lubong ni Tutankhamen, nga nadiskobrehan sa 1922, napunog mahal kaayong mga bahandi nga bulawan. Bisan ang iyang lungon ginama sa solidong bulawan.

Sumala sa pipila ka historyano, si Alejandrong Bantogan “sa sinugdan nadani sa pag-adto sa Asia sa gikasugilong bulawang bahandi sa Persia.” Gitahong linibong hayop nga pangtrabaho gipugos sa pagtrabaho sa iyang kasundalohan aron magdala sa bulawang iyang nailog sa Persia balik ngadto sa Gresya. Ingong resulta, ang Gresya nahimong nasod nga dato sa bulawan.

Usa ka historyano nagtaho nga ang Romanong “mga emperador madagayaong naggamit ug bulawan aron maseguro ang pagkamaunongon sa ilang opisyales ug mag-impluwensiya sa mga kadagkoan sa ubang kayutaan. Ilang gipahingangha ug kasagarang gihadlok ang ilang katawhan pinaagi sa pagkadaghan sa ilang bahandi, nga sa kasayon gitino pinaagi sa mga pasundayag sa matahom nga mga adornong bulawan.” Ang mga Romano nakakuhag daghang bulawan gumikan sa ilang pagpukan sa Espanya ug ilang pag-ilog sa Katsilang mga minahan sa bulawan, matod sa usa ka basahon.

Bisan pa niana, ang sugilanon sa bulawan dili mahingpit kon dili susihon ang mas madugoong kasaysayan niini. Sugilanon kini mahitungod sa pagpukan, kapintas, kaulipnan, ug kamatayon.

Usa ka Kasaysayang Puno sa Pag-ulag Dugo

Samtang miuswag ang sibilisasyon, ang mas dagko ug mas kusog nga mga sakyanan sa dagat nanglarga sa pagdiskobre ug bag-ong mga nasod, pag-okupar sa bag-ong mga koloniya, ug pagpangitag bulawan. Ang pagkaplag ug bulawan nahimong hugot nga tinguha sa daghang manunuhid, lakip ang mag-uuna nga tiglawig nga si Christopher Columbus (1451-1506).

Ang mga kinabuhi sa mga lumad way bili alang kang Columbus sa dihang siya nangitag bulawan. Sa pagsugilon sa iyang mga kasinatian diha sa usa ka pulo ngadto sa hari ug rayna sa Espanya, kinsa maoy nagsuportar sa iyang mga ekspedisyon, si Columbus misulat diha sa iyang talaan: “Aron magmando dinhi, ang usa kinahanglan lamang mopuyo ug magpatuman sa awtoridad ibabaw sa mga lumad, kinsa motuman sa bisan unsang imando kanila nga buhaton. . . . Ang mga Indio . . . hubo ug walay armas, busa andam nga mandoan ug patrabahoon.” Nagtuo si Columbus nga siya may panalangin sa Diyos. Ang bulawang mga bahandi makatabang sa Espanya sa pagsuportar sa iyang balaanong mga gubat. ‘Hinaot ang Diyos sa iyang kaluoy magtabang kanako nga makakaplag ug bulawan,’ kas-a siya miingon human siya makadawat ug usa ka gasang maskarang bulawan.

Ang Katsilang mga konkistadores, kinsa milayag sa kadagatan sa pagpangitag bulawan nga sunod kang Columbus, gimandoan ni Hari Fernando sa Espanya: “Dad-i akog bulawan! Kuhaa kana sa maluluy-ong paagi, kon mahimo. Apan dad-a baya gayod kana, bisan kon unsay inyong paagi sa pagkuha niini.” Ang mapintasong mga eksplorador nagpatay sa linibong lumad nga ilang nahibalag sa Mexico ug sa Sentral ug Sur Amerika. Ang bulawang gikargag barko balik sa Espanya sa mga konkistadores sa masambingayon nalumok sa dugo.

Unya nangabot ang mga pirata, nga walay bandera sa nasod nga gipalupad. Sa kalawran, ilang tulison ang Katsilang mga tiglawig nga barkong punog bulawan ug ubang mahalong mga bahandi. Ang mga tiglawig nga barko, nga kasagaran kulang sa pusil ug tawo, lupig sa armado pag-ayong mga pirata. Sa ika-17 ug ika-18ng mga siglo, ang pagpanulis sa barko mao ang hampak sa kadagatan, ilabina sa West Indies ug ubay sa Amerikanhong kabaybayonan.

Paghugop Ngadto sa Minahan ug Bulawan sa Ika-19ng Siglo

Sa 1848 ang usa ka dakong diskobre sa bulawan nahitabo sa Sacramento Valley, sa California. Ang balita sa wala madugay mikaylap, ug ang way-bugtong mga lalin nagdali aron sila makapangangkon ug katungod niana. Sa sunod tuig, ang California gisulong sa tinagpulo ka libong “mga forty-niner”​—mga nanimpalad gikan sa tanang bahin sa kalibotan. Ang populasyon sa California mitubo gikan sa mga 26,000 sa 1848 ngadto sa mga 380,000 sa 1860. Gibiyaan sa mga mag-uuma ang ilang mga yuta, ang mga marinero nangawas sa barko, ang mga sundalo mibiya sa armi​—aron lamang mopanaw sa pagpangita sa ilang katigayonan diha sa bulawan. Ang pipila gibatbat ingong “uhaw-sa-dugo nga mga salbahis.” Tungod sa maong sagolsagol nga katawhan midagsang ang krimen ug kapintasan. Kadtong nahaylo sa bulawan apan dili gustong maghago alang niana miliso ngadto sa pagpanulis, nga nanulis sa mga karwahe ug mga tren.

Sa 1851, human gayod sa paghugop ngadto sa minahan ug bulawan sa California, nadungog ang balita nga ang dagkong mga deposito sa bulawan nadiskobrehan sa Australia. “Dili gayod katuohan ang nakuha” mao ang taho. Sa mubong panahon, ang Australia nahimong kinadak-ang prodyuser ug bulawan sa kalibotan. Ang pipila nga nanglalin ngadto sa California sa wala madugay namutos ug nangadto sa yuta sa ubos. Ang populasyon sa Australia misulbong​—gikan sa 400,000 sa 1850 ngadto sa kapig 1,100,000 sa 1860. Ang pag-uma ug ubang trabaho nahunong samtang daghan ang nagdali sa pagpangita sa ilang bahandi diha sa bulawan.

Sa hinapos sa ika-19ng siglo, ang nagkabuang nga pagpanglalin aron mangitag bulawan nabalhin ngadto sa Yukon ug Alaska, human makadiskobreg bulawan nianang mga dapita. Libolibong katawhan ang nangadto sa Halayong Amihanan, ngadto sa Klondike nga rehiyon ug sa Alaska, nga nakigbisog sa pag-agwanta sa nagpamahit nga katugnaw aron makakuhag katungod diha sa yutang tugob sa bulawan.

Natundag nga Bahandi

Sa ika-20ng siglo, duyog sa kaugmaran sa pagsalom sa kahiladman sa dagat, ang mga tigpangitag bulawan miliso sa ilang pagtagad ngadto sa kahiladman sa dagat. Didto sila nangitag mga nalunod nga barko alang sa natundag nga mga bahandi​—bulawang alahas ug ubang karaang mga butang nga ginama kasiglohan na kanhi.

Sa Septiyembre 20, 1638, ang Katsilang barkong Concepción natundag sa Dagat Pasipiko, duol sa baybayon sa Saipan, human ilamba ngadto sa kabatoan sa daotang panahon. Kadto nagdalag bulawan ug ubang mga bahandi nga mobilig tinagpulo ka milyong dolyares karon. Namatay ang kadaghanan sa 400 ka tawong sakay. Ang mga mananalom nakakaplag gikan sa nalunod nga barko ug 32 ka bulawang kadena, nga ang matag usa may sukod nga mga lima ka tiil sa gitas-on ug may gibug-atong ubay-ubayng kilo. Tanantanan, ang mga mananalom nagdala sa taas sa 1,300 ka buok nga bulawang alahas​—mga kadena, mga krus, mga butones, mga barpin, mga singsing, ug mga bilya sa bakos.

Nadiskobrehan usab ang ubang nalunod nga mga barko. Sa 1980, ang mga mananalom duol sa baybayon sa Florida, sa Tinipong Bansa, nakatino sa dapit sa nalunod nga ika-17ng-siglo nga Katsilang barko nga Santa Margarita. Sa pagkatapos sa sunod tuig, ang mga mananalom nakakaplag ug kapin sa 44 ka kilo nga baretang bulawan, uban ang uban pang bulawang karaang mga butang.

Bulawan Gikan sa Gubat

Human mosurender ang Alemang gobyerno sa 1945, ang mga sundalong Alyado nakahimog makapakurat nga diskobre sa Kaiseroda nga mga minahan sa asin, sa Thuringia, Alemanya. Sumala sa The Atlanta Journal, “ang mga minahan nagpatunghag makalilisang nga $2.1 bilyon nga baretang bulawan, mga buhat sa arte, salapi ug mga seguridad.” Nakaplagan usab ang mga sako nga punog bulawan ug ginama-sa-plata nga mga butang para sa ngipon, nga ang uban natunaw na, nga kinuha gikan sa mga biktima sa Holocaust. Kining dako kaayong pondo sa bulawan nakaabag sa Nazi nga militaryong mga lider sa pagsuportar sa usa ka gioktabang gubat. Ang gibanabanang $2.5 bilyong bili sa bulawan giuli ngadto sa mga napulo ka nasod nga niadto giokupahan ni Hitler, taho sa Journal. Tungod sa gituohan sa kadaghanan nga wala pa hikaplagi ang tanang gitagoang bulawan sa Nazi, ang pagpangita nagpadayon.

Segurado, ang bulawan bililhon. Ugaling lang, ang Bibliya nag-ingon nga ang bulawan, sama sa ubang materyal nga bahandi, dili makahatag ug kinabuhi ngadto niadtong nangita niana. (Salmo 49:6-8; Sofonias 1:18) Usa ka proverbio sa Bibliya nag-ingon: “Ang pagbaton ug kaalam labi pang maayo kay sa bulawan!” (Proverbio 16:16) Ang matuod nga kaalam naggikan sa Maglalalang, si Jehova nga Diyos, ug hikaplagan diha sa iyang Pulong, ang Bibliya. Pinaagi sa pagtuon sa Pulong sa Diyos, ang tigpangita sa maong kaalam makakat-on sa mga balaod, mga prinsipyo, ug tambag sa Diyos ug unya makapadapat niini diha sa iyang kinabuhi. Ang kaalam nga naangkon sa ingon nga paagi labi pang tilinguhaon kay sa tanang bulawan nga nadiskobrehan sa tawo. Ang maong kaalam mahimong magkahulogan sa mas maayong kinabuhi karon ug kinabuhing dayon sa umaabot.​—Proverbio 3:13-18.

[Kahon sa panid 27]

Pila ka Kamatuoran Bahin sa Bulawan

• Ang bulawan mao ang labing humok ug lubay sa tanang metal. Kini mahimong palpalon hangtod sa gibag-on nga 0.1 mikrometro. Ang 28-gramo nga bulawan mapanipis nga motabon sa lunang mga 17 metro kuwadrado. Ang 28-gramo nga bulawan mainat abot sa gitas-ong 70 kilometro.

• Tungod kay ang lunsayng bulawan humok kaayo, kasagarang isagol kini sa ubang metal aron mas mogahi aron gamiton sa paggamag alahas ug ubang bulawanong mga butang. Ang unod sa mga igsasagol sa bulawan ipahayag sa mga ika-24ng bahin, nga gitawag ug mga karat; busa, ang 12-karat nga igsasagol sa bulawan maoy 50 porsiyentong bulawan, ang 18-karat nga bulawan maoy 75 porsiyentong bulawan, ug ang 24-karat nga bulawan maoy lunsay.

• Ang pangunang prodyuser-ug-bulawan nga mga nasod mao ang Habagatang Aprika ug Tinipong Bansa.

[Picture Credit Line sa panid 25]

Alexander the Great: The Walters Art Gallery, Baltimore

[Mga hulagway sa panid 26]

Dibuho nga naghulagway sa pag-abot ni Christopher Columbus sa Bahamas sa 1492 sa pagpangitag bahandi nga bulawan

[Credit Line]

Courtesy of the Museo Naval, Madrid (Spain), and with the kind permission of Don Manuel González López